Λίγα λόγια για το βιβλίο
 Μέρος Πρώτο
Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ
ΙΙ. ΣΤΑΔΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
ΙΙΙ. ΜΟΡΦΕΣ ΘΕΜΑΤΩΝ
ΙV. ΤΑ ΜΕΡΗ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ
V. ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ
VΙ. ΜΕΤΑ ΤΗ ΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ
VΙI. ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΕΙΔΗ
 Μέρος Δεύτερο
Α. ΤΥΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ
Β. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΔΟΜΗΣ
Γ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ
Δ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ
Ε. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΥΦΟΛΟΓΙΚΕΣ
ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑΣ
 Α' Λυκείου
Α. Αξίες
Β. Γλώσσα
Γ. Γλωσσομάθεια
Δ. Διάλογος
Ε. Αναλφαβητισμός
ΣΤ. Ενδυμασία - Μόδα
Ζ1. Το χάσμα των γενεών
Ζ2. Η ευθύνη των νέων για το μέλλον
Η. Ιδανικά - Πρότυπα
Θ. Σεβασμός
Ι. Ελεύθερος χρόνος - ψυχαγωγία
Α. Τουρισμός
ΙΒ. Φανατισμός
 Β' Λυκείου
Α. Λακωνικότητα
Β. Οικογένεια
Γ. Τεχνολογία και τεχνική
Δ. Μέσα μαζικής επικοινωνίας και ενημέρωσης
Ε. Τύπος
ΣΤ. Τηλεόραση
Ζ. Διαφήμιση
Η. Βιβλίο
Θ. Ρατσισμός - Κοινωνικός αποκλεισμός
Ι. Μετανάστευση
ΙΑ. Αθλητισμός
ΙΒ. Εργασία - Επάγγελμα
ΙΓ. Τηλεργασία
ΙΔ. Εξειδίκευση
ΙΕ. Ανεργία
ΙΣΤ. Τέχνη
ΙΖ. Κριτική
ΙΗ. Αμφισβήτηση
ΙΘ. Παγκοσμιοποίηση
 Γ' Λυκείου
Α. Δικαιώματα και υποχρεώσεις
Β. Πολιτισμός
Γ. Αγωγή - Παιδεία - Εκπαίδευση
Δ. Η Ευρωπαϊκή διάσταση στην εκπαίδευση
Ε. Επιστήμη και γνώση
ΣΤ. Βιοτεχνολογία - Βιοηθική
Ζ. Πνευματικός άνθρωπος
Η. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές
Θ. Ανθρωπισμός
Ι. Περιβάλλον
ΙΑ. Καταναλωτισμός
ΙΒ. Παράδοση
ΙΓ. Δημοκρατία
ΙΔ. Βία
ΙΕ. Ελλάδα και Ευρώπη
ΙΣΤ. Τροχαία ατυχήματα
ΙΖ. Αλλοτρίωση

ΙΒ. Παράδοση

Ι. Ορισμός της έννοιας

ΙΙ. Μορφές της παράδοσης

ΙΙΙ. Τα στοιχεία της ελληνικής παράδοσης-ταυτότητας

IV. Η αξία της παράδοσης

          Α. Για το άτομο

          Β. Για το έθνος

V. Λόγοι της απόρριψης του παρελθόντος

VII. Τρόποι με τους οποίους είναι δυνατό να ενισχυθεί η αγάπη για την παράδοση

Κείμενο 1ο: Το παρελθόν και ο σύγχρονος άνθρωπος

Κείμενο 2ο: Η σημασία της παράδοσης

Κείμενο 3ο: Σκέψεις για το πώς θα γίνει αποδοτικό το ελληνικό παρελθόν στη νεοελληνική ζωή

                                      ……………………….

 

 

I. Ορισμός της έννοιας

 

Παράδοση είναι «το σύνολο, αλλά και το καθένα χωριστά από τα στοιχεία του παρελθόντος ενός πολιτισμού, που διασώζονται προφορικά και μεταδίδονται από στόμα σε στόμα και από γενιά σε γενιά» (Λεξικό Μπαμπινιώτη). Αυτή διακρίνεται σε λαϊκή παράδοση που περιλαμβάνει το σύνολο των έργων ή των δραστηριοτήτων που εκφράζουν τον λαό και χαρακτηρίζεται από την ανωνυμία, την τυποποίηση, τη συλλογικότητα κ.ά. και σε λόγια παράδοση που περιλαμβάνει τα έργα των λογίων και που χαρακτηρίζεται από το προσωπικό ύφος, την πρωτοτυπία, την επεξεργασία κ.ά.

 

«Από τους σκοπούς των δημοτικών τραγουδιών και από την εκκλησιαστική μουσική μπορείς να προβλέψεις πώς θα είναι η ελληνική μουσική. Από τις εκκλησίες, τα αρχοντόσπιτα και τα χωριάτικα σπίτια θα προμαντέψεις την αρχιτεκτονική. Από τις εικόνες και τις τοιχογραφίες και τα μωσαϊκά τη ζωγραφική. Από τα κεντήματα των χωριών την ποικιλτική. Από τους στίχους των τραγουδιών, από τα παραμύθια και τις παροιμίες και τις ομιλίες θα μαντέψεις τη γλώσσα και το πνεύμα και τη λογοτεχνία. Κι άμα γνωριστείς μ’ αυτά ....... θα προσέξεις και τη γύρω σου πλάση, γιατί έτσι θα νιώσεις καλύτερα τις ρίζες της ζωής σου, τη φύτρα σου, και θα γεννήσεις τελειότερα πλάσματα».

[Δραγούμης, Ι., ‘Η λαϊκή παράδοση’. Από το βιβλίο Θεμέλιο στην Έκθεση Ιδεών, 1989, τ. 2ος (σ. 73). Θεσσαλονίκη: Ι. Μ. Μπαχαράκης].

 

«Τη λέξη παράδοση εννοεί κανείς, πρώτα απ’ όλα, ως προσφορά, κατάθεση βιωμάτων, γνώσεων, εμπειριών, επιτευγμάτων, σε διαρκή διαμόρφωση, γενικά μαρτυρίες αγώνων ποικίλων στη σημασία και την έκφρασή του, που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά όχι μόνο σαν προσπάθεια και δείγμα επιβίωσης, αλλά και σαν αγώνας του ανθρώπου να καταλάβει το νόημα της ύπαρξής του.....».

[Καρέλλη, Ζ., ‘Η παράδοση και η σημασία της’. Από το βιβλίο Θεμέλιο στην Έκθεση Ιδεών, 1989, τ. 2ος (σ. 70). Θεσσαλονίκη: Ι. Μ. Μπαχαράκης].

 

«Παράδοση είναι η άμεση πνευματική κληρονομιά του παρελθόντος που απαρτίζεται από γλωσσικούς τύπους, θρησκευτικές και φιλοσοφικές ιδέες, ποιητικούς και λογοτεχνικούς τύπους, μουσικά, αρχιτεκτονικά, γλυπτικά, βιοτεχνικά μοτίβα και τεχνικά μέσα. Ακόμη μπορούμε να προσθέσουμε τα ήθη, τα έθιμα, τις μορφές των κοινωνικών και πολιτειακών σχέσεων. Τα γνωμικά και τις παροιμίες, το παραμύθι, το λαϊκό τραγούδι. Επίσης τα ιστορικά γεγονότα αποτελούν αξίες ιστορικές, στοιχεία της παράδοσης, όταν επιδρούν στα άτομα και τους λαούς και επηρεάζουν την ηθική τους στάση».

[Κιτσάκης, Α., ‘Τα δοκίμια του Λυκείου’, χ.χ. (σ. 124). Αθήνα: Ο συγγραφέας].

 

 

ΙΙ. Μορφές της παράδοσης

 

Η παράδοση, δηλαδή το σύνολο των πολιτιστικών αξιών που δημιούργησε ένας λαός στην προσπάθειά του να επιβιώσει και να διακριθεί και που κληροδοτεί από γενιά σε γενιά, εμφανίζεται με διάφορες μορφές. Μπορεί να είναι:

Α. Φανερή: αυτή παίρνει τη μορφή αντικειμενικών έργων και εμφανίζεται ως

1. Λαϊκή παράδοση, δηλ. αυτή που δημιούργησε ο απλός λαός, ο ανώνυμος δημιουργός και εκφράζει με τον πιο έγκυρο τρόπο την ψυχή και την ιδιοσυγκρασία του. Αυτή μπορεί να εκδηλώνεται ως:

·         Αρχιτεκτονική

·        Χορός

·        Τραγούδι

·        Κουζίνα

·        Ενδυμασία κλπ.

2. Λόγια παράδοση, δηλ. αυτή που δημιούργησαν οι λόγιοι, οι πνευματικοί άνθρωποι του λαού.

3. Η εκκλησιαστική, δηλ. αυτή που δημιούργησαν οι εκπρόσωποι της Εκκλησίας.

Και οι τρεις αυτές μορφές της παράδοσης δένονται μεταξύ τους, όπως δένονται μεταξύ τους οι τρεις χρονικές βαθμίδες: το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον.

 

Β. Η αφανής παράδοση, δηλ. αυτή που εκδηλώνεται στον τρόπο που ζει ο λαός, που σκέφτεται, που ενεργεί, που διασκεδάζει, στην ποιότητα των ηθών και των εθίμων του κλπ. Αυτά κυρίως δείχνουν τη φυσιογνωμία του λαού και συνθέτουν την εθνική του ταυτότητα.

 

 

ΙΙΙ. Τα στοιχεία της ελληνικής παράδοσης-ταυτότητας

 

Η ελληνική παράδοση συντίθεται από ποικίλα στοιχεία που προέρχονται από διάφορες ιστορικές περιόδους, αλλά και περιοχές. Έτσι, η ελληνική παράδοση περιέχει στοιχεία:

Α. Ελληνικά:

·   Στοιχεία από την κλασική αρχαιότητα

·   Στοιχεία από το Βυζάντιο

·   Στοιχεία από την Ελληνιστική εποχή

·   Στοιχεία από την Τουρκοκρατία

·   Στοιχεία από τη νεότερη Ελλάδα

Β. Στοιχεία δυτικοευρωπαϊκά που προήλθαν από την αλληλεπίδραση Ελλάδας και Ευρώπης (Έλληνες λόγιοι στη Δύση – Ρωμαίοι στην Ελλάδα).

Γ. Στοιχεία ανατολίτικα.

[Θεοτοκάς, Γ., ‘Παράδοση και Ελληνικότητα’, Σβορώνου, Ν., ‘Παράδοση και ελληνική ταυτότητα’. Στο Κ.Ν.Λ. Γ΄ Λυκείου, 1993. Αθήνα: ΟΕΔΒ].

 

«Η πολιτιστική ταυτότητα του Έλληνα, αλλά και κάθε λαού, δεν παραμένει αμετάβλητη, αλλά τροποποιείται. Κάθε λαός σαν κοινωνικός οργανισμός αναπτύσσει πρωτοβουλίες, έρχεται σε επαφές με άλλους λαούς, αφομοιώνει, μεταδίδει, πρωτοπορεί. [........] Έτσι, λοιπόν, και η πολιτιστική ταυτότητα του Νεοέλληνα δεν είναι κάτι αμετακίνητο, ένα δόγμα, κάτι το ιερό. ..... Μέσα στο ελληνικό υπάρχει και το ξένο και αντίστροφα. Αυτόνομο βέβαια δεν μπορεί να υπάρξει τίποτε, αλλά κείνο που έχει σημασία είναι το ελληνικό να βγαίνει απ’ τη ζωή, το νου και την καρδιά».

[Κιτσάκης, Α. Κ., ‘Τα δοκίμια του Λυκείου’, χ.χ (σ. 130). Αθήνα: Ο συγγραφέας].

 

«Όταν μιλούμε σήμερα για ελληνική παράδοση, βάζουμε στο νου μια πνευματική και ηθική εξέλιξη μακρόσυρτη και πολυποίκιλη, με πλήθος διακλαδώσεις που μπλέκονται αναμεταξύ τους και συχνά αντιστρατεύονται η μια στην άλλη, μα δημιουργούν ωστόσο ένα σύνολο ενιαίο, με θαυμαστό πλούτο μορφών. Φτωχός λοιπόν μας φαίνεται ο ζήλος των διανοητών που πασχίζουν να περιορίσουν την παράδοσή μας σ’ ένα μικρό διάστημα χρόνου, έξαφνα στις τρεις γενεές του 5ου αι. π. Χ., όσο κι αν είναι περίλαμπρη και καταπληκτική και μοναδική στην ιστορία του κόσμου η πνευματική συγκομιδή της κλασικής εποχής. Φτωχός και άγονος, γιατί στηρίζεται σε μια θεωρητική αφαίρεση, σε μια σύλληψη εργαστηριακή, αντίθετη στη ζωντανή πραγματικότητα του τόπου μας, που, εξόν από το πολύδοξο κλασικό ιδανικό, περιέχει, στη μνήμη της και στις κληρονομικότητές της, το θρύλο του Μεγαλέξαντρου, το απέραντο άνθισμα του ελληνιστικού κόσμου, την Ορθόδοξη Εκκλησία, τα χίλια χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και τη μεγάλη της τέχνη, τον κοινοτικό μας πολιτισμό της Τουρκοκρατίας, τις περιπέτειες της διασποράς, την κλεφτουριά, τη δημοτική ποίηση, το Εικοσιένα, το καινούριο Κράτος με τους αγώνες και τα παθήματά του, όλα αυτά δεμένα το ένα με το άλλο σ’ ενότητα οργανική. Μέσα σε τούτη τη ζωντανή, τη ζεστή ενότητα της ελληνικής παράδοσης ζει και το κλασικό ιδανικό σαν ένα μέλος της αναπόσπαστο, που την επηρεάζει ανέκαθεν και βαθύτατα, μα και επηρεάζεται ολοένα απ’ αυτήν».

[Θεοτοκάς, Γ., ‘Παράδοση και Ελληνικότητα’. Από το σχολικό βιβλίο ΚΝΛ. Γ΄ τάξης Λυκείου, 1999 (σ. 214). Αθήνα: ΟΕΔΒ]

 

 

IV. Η αξία της παράδοσης

 

Η αξία της παράδοσης είναι ανυπολόγιστη. Μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο:

Α. Ως άτομο:

·        Παρέχει έτοιμη πείρα στον άνθρωπο και τον απαλλάσσει από επικίνδυνες δοκιμές·

·        Δίνει στους νέους πρότυπα δοκιμασμένα στον χρόνο και τους βοηθά να χαράξουν τον δρόμο τους·

·        Τον προσανατολίζει στη ζωή, του υποδεικνύει τις αξίες και τις αρχές που οφείλει να εφαρμόζει και να ακολουθεί·

·        Αποτελεί θεμέλιο που στηρίζει το παρόν και το μέλλον.

 

Β. Ως έθνος:

·        Βοηθά στην αυτογνωσία ενός λαού και τον διευκολύνει να χαράξει την πορεία του μέσα στον κόσμο του παρόντος και του μέλλοντος. Η παράδοση δείχνει στον άνθρωπο ‘τι είχε, τι έχει, τι του πρέπει’·

·        Συμβάλλει στη διατήρηση της εθνικής ταυτότητας και την επιβίωση ενός έθνους·

·        Καλλιεργεί την αυτογνωσία·

·        Είναι πηγή υπερηφάνειας για ένα λαό·

·        Ενώνει τα μέλη του έθνους και τα οδηγεί με την ανάπτυξη της συλλογικότητας στη βίωση των αξιών που υλοποίησαν οι πρόγονοι και έτσι μπορούν να αμύνονται στις αλλοτριωτικές επιδράσεις από άλλου λαούς.

 

«Το να θέλει ο άνθρωπος με την ελπίδα ότι ξεφεύγει τον πνευματικό μόχθο, να ξεφύγει από το παρελθόν σαν πείρα ζωής, είναι σαν να καταπνίγει ένα ποσοστό ζωής που έχει μέσα του. Χωρίς ρίζες δεν αντέχει κανείς πραγματικά. Πολύτιμη λοιπόν, η πάντα γνήσια ίσαμε τώρα τουλάχιστον ελληνική παράδοση μπορεί να γίνει αληθινά το σωστό στήριγμα σε μια εποχή αμφιγνωμίας, αμφισβήτησης και αμφιβολίας, γιατί αντιπροσωπεύει μια διαρκή πάλη και περιέχει κάθε μορφή περιπέτειας και δοκιμασίας, κυριαρχίας ενδοξότατης τους Έθνους και υπερήφανης ταπείνωσης στο σύνολό της».

                                  [Καρέλη, Ζ., ‘Η παράδοση και η σημασία της’]

 

Παράδοση είναι ό,τι επιβιώνει από τον πολιτισμό των προγενέστερων και αξιοποιείται με κριτήριο τη χρηστικότητα και τη λειτουργικότητά του. Έτσι, η παράδοση δεν αντιστρατεύεται την έννοια της προόδου. Η εξέλιξη και η πρόοδος δεν επιτυγχάνεται με παρθενογενέσεις, δηλ. αυτοφυείς πολιτισμικές δημιουργίες, αλλά με διαχρονικές και συγχρονικές επιμειξίες. Η παράδοση αποτελεί το θεμέλιο της κάθε προόδου, την πυξίδα του προσανατολισμού κάθε λαού και τις ρίζες του που τον κρατούν στη ζωή. Βέβαια, ο εκσυγχρονισμός είναι απαραίτητος, γιατί χωρίς αυτόν πράγματι η παράδοση καταντά στοιχείο οπισθοδρόμησης, αλλά ο εκσυγχρονισμός αυτός δεν πρέπει να διασπά την ιστορική συνέχεια και τη συνοχή της πολιτιστικής ταυτότητας ενός λαού.

 

«Όσο είναι ανάγκη να εκσυγχρονιστεί ο Έλληνας τεχνολογικά, άλλο τόσο είναι ανάγκη να μείνει ασυγχρόνιστος όσον αφορά τα γόνιμα στοιχεία της πνευματικής του παράδοσης».

 

«Τις πρώτες γνώσεις αποκτά ο άνθρωπος σ’ οποιαδήποτε εποχή και να ζει, παραδοσιακά από τους γονείς του. Οι τρόποι συμπεριφοράς, η αποφυγή των κινδύνων και η αυτοπροστασία, η γλώσσα κ. ά., διδάσκονται από τους προγενέστερους στους μεταγενέστερους. Αλλά και αργότερα, οι επιστημονικές γνώσεις, η επαγγελματική κατάρτιση, η αντιμετώπιση των δυσκολιών της ζωής ξεκινούν από παραδοσιακές πηγές. Συνεπώς η παράδοση αποτελεί τη βάση που θεμελιώθηκε στο παρελθόν, για να δεχτεί το οικοδόμημα που θα κτιστεί στο παρόν. Είναι αστείρευτη πηγή δοκιμασμένων γνώσεων και εμπειριών, που οικοδομούν το παρόν και θέτουν τις βάσεις του μέλλοντος. Ο άνθρωπος ξεκινώντας τη ζωή του αισθάνεται την ανάγκη να καταφύγει στην πηγή αυτή, για να αντλήσει τις απαραίτητες πληροφορίες, που θα τον βοηθήσουν στην αντιμετώπιση των προβλημάτων του και στην ικανοποίηση των αναγκών του».

[Κερκινέογλου, Απ., ‘Εγκυκλοπαίδεια στην Έκθεση Ιδεών’]

 

 

V. Λόγοι της απόρριψης του παρελθόντος

 

Πολλοί υιοθετούν τον άγονο ιστορισμό και απορρίπτουν την παράδοση εξαιτίας του ότι

α) θεωρούν το παρελθόν μηδαμινό και χυδαίο, ξεπερασμένο και άχρηστο, άσχετο με τις ανάγκες του παρόντος,

β) πιστεύουν πως αρνούμενοι το παρελθόν απαλλάσσονται από τις ηθικές αρχές και τους κανόνες που θέτει και έτσι απελευθερώνονται,

γ) επηρεάζονται από την αλματώδη ανάπτυξη της τεχνολογίας που αχρήστευσε πολλές υλικές και πνευματικές αξίες του παρελθόντος,

δ) επηρεάζονται από τις υλιστικές τάσεις της εποχής και την ευημεριστική διάθεση που έχει αναπτυχθεί και δε έχει σχέση με την παράδοση,

ε) αλλάζουν απόψεις για το παρελθόν καθώς απογοητεύονται μετά από την απομυθοποίηση πολλών παραδοσιακών ειδώλων.

 

«Αναρωτιέμαι αν ο ελληνικός λαός εξακολουθεί να τρέφει τον ίδιο σεβασμό και την ίδια αγάπη απέναντι στην πολιτιστική του κληρονομιά. Η τεχνολογική ανάπτυξη, η ευημεριστική διάθεση και η απομυθοποίηση πολλών παλιών ειδώλων έκανε τους Έλληνες να απορρίπτουν πολλές από τις παραδοσιακές τους αξίες».

 

 

VI. Στάση ενός λαού απέναντι στην παράδοσή του

 

Δεν τηρούν όλοι οι άνθρωποι την ίδια στάση απέναντι στην παράδοσή τους. Έτσι:

Α. Άλλοι την ακολουθούν πιστά και τη μιμούνται δουλικά (είναι οι συντηρητικοί που στηρίζονται στο δόγμα ‘κάθε πέρυσι και καλύτερα’). Αυτό οδηγεί στον φανατισμό, στον σκοταδισμό και την οπισθοδρόμηση.

Β. Άλλοι την απορρίπτουν τελείως (είναι αυτοί που θέλουν να χαρακτηρίζονται προοδευτικοί και όχι οπισθοδρομικοί). Αυτό μπορεί να οδηγήσει στην ξενομανία, στην αλλοτρίωση του έθνους, στο ξερίζωμα του λαού από το παρελθόν, στη χαλάρωση της εθνικής συνοχής, στην κάμψη της εθνικής συνείδησης στην ιστορική αμνησία, στη διάλυση του έθνους, στην αφομοίωσή του από άλλα ισχυρότερα οικονομικά και πολιτιστικά έθνη.

Γ. Άλλοι την καπηλεύονται και την εκμεταλλεύονται εμπορικά, πράγμα που οδηγεί στον εκχυδαϊσμό της και τη γελοιοποίησή της.

Δ. Άλλοι υποστηρίζουν τη μουσειακή διατήρησή της, πράγμα που καλλιεργεί την άγονη προγονοπληξία, την τυπολατρία, την αναβίωση ξεπερασμένων τρόπων και μορφών ζωής.

Ε. Άλλοι ακολουθούν μια μέση οδό, τηρούν μια κριτική και επιλεκτική στάση απέναντι στην παράδοσή τους.

Οι δυο πρώτες στάσεις δεν είναι λογικές και γόνιμες, η τρίτη είναι η πιο συνετή και δημιουργική.

 

«Μικρόχαρη η στάση αυτή· περιορίζει τον άνθρωπο στις ψυχολογικές αντιδράσεις, στο στενό κλοιό του εγώ ή του παρόντος μόνο· δεν του επιτρέπει να χαρεί και να ζήσει με τρόπο βαθύ την παρουσία του ανθρώπου μέσα στους αιώνες, με λίγα λόγια δεν του επιτρέπει να ζήσει μέσα του τον άνθρωπο σαν ον που δημιουργεί ιστορία. Δημιουργός ιστορίας είναι ουσιαστικά ο άνθρωπος. και ιστορία θα πει συνεχής και αδιάκοπη πορεία, όπου τα βήματα του παρόντος συνεχίζουν τον βηματισμό του παρελθόντος και οδεύουν προς το μέλλον. Τα βήματα του παρόντος είναι αυτά που είναι, διότι συνεχίζουν το βηματισμό του παρελθόντος· ή, καλύτερα, έχουν το νόημα που έχουν, γιατί είναι γεμάτα και ιστορία».

[Τατάκης, Β. Ν. ‘Η φωνή των πατέρων’. Από το βιβλίο Θεμέλιο στην Έκθεση Ιδεών, 1989, τ. 3ος (σσ. 93-94). Θεσσαλονίκη: Μ. Ι. Μπαχαράκης].

 

«Παράδοση δεν είναι να επαναφέρουμε το παρελθόν, αλλά είναι να ζήσουμε οργανικά τη συνέχειά του, εκφρασμένη σε νέες μορφές, που προκύπτουν δημιουργικά, συνεπώς νεοφανώς, από τους μόνιμους πυρήνες ζωής του λαού. Γι’ αυτό πέρα από τον σεβασμό στην παράδοση, απαιτείται και ο δημιουργικός βιασμός της. Τονίζομε: δημιουργικός. Σαν αυτόν που έκανε λ.χ. στη λογοτεχνία ο Σολωμός και ο Κάλβος. Ο πρώτος αναπτύσσοντας δημιουργικά τη λαϊκή παράδοση και ο δεύτερος τη λόγια παράδοση».

 [Μαλεβίτσης Χρ., ‘Η παράδοση’].

 

Ο Δ. Γληνός μιλά για τον ‘ιστορισμό’ με την έννοια της συνειδητής προσπάθειας και στροφής του ανθρώπου προς το παρελθόν είτε ως σύνολο είτε ως μία συγκεκριμένη εποχή με σκοπό την αποκόμιση κάποιων κερδών. Ο ιστορισμός διακρίνεται από την ιστορική γνώση μια και αυτή είναι η γνώση αυτή καθαυτή, η απομνημόνευση γεγονότων, έξω από αξιολογικές, κριτικές εκτιμήσεις και τοποθετήσεις. Αυτός μιλά για δυο μορφών ιστορισμό:

1. Τον άγονο ιστορισμό, κατά τον οποίο επιδιώκεται η μεταφορά μορφών γλώσσας, τέχνης, θρησκείας, φιλοσοφίας κλπ. από το παρελθόν στο παρόν.

 

2. Τον γόνιμο ή δημιουργικό ιστορισμό, κατά τον οποίο επιδιώκεται η υιοθέτηση και αποδοχή γόνιμων και ζωντανών στοιχείων της παράδοσης, στοιχείων που μπορεί να έχουν άμεση εφαρμογή στο παρόν.

[Γληνός, Δ., ‘Δημιουργικός ιστορισμός’. Στο Κ.Ν.Λ. Γ΄ Λυκείου, 1993. Αθήνα: ΟΕΔΒ].

 

«Για να πας πιο πέρα, πρέπει να γνωρίζεις τι έχει γίνει, και όσο καλύτερα και βαθύτερα το γνωρίζεις, τόσο καλύτερα προχωρείς με ασφάλεια, με γνώση, με βάθος. Τούτο είναι, πιστεύω, το βαρύτερο χρέος των πνευματικών ανθρώπων κάθε γενιάς, να αποκαλύπτουν με τον καλύτερο τρόπο τους πνευματικούς θησαυρούς των πατέρων, να βοηθούν τη συγκρότηση ζωντανής παράδοσης, και την ίδια ώρα με τη δική τους συμβολή να την ανανεώνουν».

[Τατάκης, Β. Ν. ‘Η φωνή των πατέρων’. Από το βιβλίο Θεμέλιο στην Έκθεση Ιδεών, 1989, τ. 3ος (σσ. 93-94). Θεσσαλονίκη: Μ. Ι. Μπαχαράκης].

 

Η στάση των νέων απέναντι στην παράδοση

Η στάση των σημερινών νέων απέναντι στην παράδοση δεν είναι ενιαία. Μερικοί σέβονται την παράδοση, άλλοι την απορρίπτουν και άλλοι τηρούν μια επιλεκτική και κριτική στάση απέναντί της. Γενικά, οι νέοι

·     Ταυτίζουν την παράδοση και τις αξίες που περιέχει με τα απονεκρωμένα και αποστεωμένα στοιχεία του παρελθόντος·

·     Θεωρούν πως αυτή αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα της προόδου και πως οδηγεί στη στασιμότητα και την οπισθοδρόμηση.

Αυτό οφείλεται σε πολλούς παράγοντες, όπως ότι:

·        Δε γνωρίζουν ή παρερμηνεύουν το περιεχόμενο και το βαθύτερο νόημα της παράδοσης·

·        Οι συνθήκες ζωής τους, ιδιαίτερα στα αστικά κέντρα, δε βοηθούν την ουσιαστική επαφή τους με τα γνήσια στοιχεία της παράδοσης·

·        Το πολιτιστικό τους περιβάλλον κατακλύζεται από ξενόφερτα πρότυπα ζωής·

·        Η σύγχρονη εκπαίδευση με τον τεχνοκρατικό της χαρακτήρα δεν κατορθώνει να τους δείξει την αξία της και να διαμορφώσει μια υγιή πολιτιστική συνείδηση στις νέες γενιές.

 

 

VII. Τρόποι με τους οποίους είναι δυνατό να ενισχυθεί η αγάπη για την παράδοση

 

          Η αγάπη για την παράδοση είναι δυνατό να καλλιεργηθεί με πολλούς τρόπους;

Α. Με η γνωριμία της: όσο πιο πολύ γνωρίζουμε κάτι, τόσο πιο πολύ το αγαπούμε (το σχολείο και η οικογένεια μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο σε αυτό).

Β. Με την ανάδειξη της σημασίας της, ιδιαίτερα στην εποχή μας που προωθείται η παγκοσμιοποίηση και οι αλληλεπιδράσεις των λαών είναι καταλυτικές.

Γ. Με την οργάνωσή της: με την ταξινόμηση και τοποθέτηση των στοιχείων που την εκφράζουν σε μουσεία για την επίσκεψη του κοινού.

Δ. Με την ανανέωσή της, ιδιαίτερα από τους πνευματικούς ανθρώπους.

Ε. Με την ίδρυση και ενίσχυση γνήσιων μορφωτικών και λαογραφικών συλλόγων, που θα βοηθήσουν στην αναβίωση των γόνιμων στοιχείων της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.

ΣΤ. Με την εισαγωγή στα σχολεία προγραμμάτων, όπως η τοπική ιστορία και η υιοθέτηση μνημείων.

Ζ. Με επισκέψεις των μαθητών στα μνημεία της παράδοσής μας.

 

«Αναφέρομαι κυρίως στην ανάγκη παροχής βιωμάτων στα παιδιά, με άξονα την επίσκεψη κάποιων μνημείων που βρίσκονται στο άμεσο περιβάλλον τους. Μια επίσκεψη με λίγη προετοιμασία από το δάσκαλο, αλλά και τα ίδια τα παιδιά, με κάποιο βοηθητικό φυλλάδιο, που ίσως μπορεί να ετοιμάζεται από ειδικούς στο θέμα, σε συνεργασία με τον σχολικό σύμβουλο της περιοχής και να αφορά τα επισκέψιμα μνημεία της συγκεκριμένης περιοχής. Αυτού του είδους οι επισκέψεις δε θα πρέπει να έχουν τον χαρακτήρα μιας άσκοπης, αμήχανης και ανοργάνωτης περιδιάβασης, με μόνο της προτέρημα την απόδραση από τη σχολική τάξη, αλλά μιας αναμενόμενης –λόγω της κατάλληλης προετοιμασίας– ανακάλυψης χώρων και πληροφοριών, μιας περιπέτειας, ενός παιχνιδιού με συγκεκριμένο στόχο. Μέσα από ένα τέτοιο περίπατο, που δε θα θεωρείται περιττή πολυτέλεια για λίγους, αλλά αυτονόητη και συχνή άσκηση στο πλαίσιο του σχολικού προγράμματος, προκύπτει γνώση και έμπνευση για ένα σωρό δραστηριότητες, συζητήσεις και ψάξιμο με την επιστροφή στ σχολείο, ενώ δημιουργούνται κίνητρα για μάθηση ακόμα και σε παιδιά με μαθησιακά προβλήματα».

[Βέμη, Β., ‘Μνημεία και Εκπαίδευση: Η συμβολή των δασκάλων’, Αρχαιολογία και Τέχνες, τ. 56]

 

«Στην έννοια μνημείο περιλαμβάνεται κάθε υλικό τεκμήριο πολιτιστικής κληρονομιάς, ανεξαρτήτως περιόδου. Όσο για το ρήμα ‘υιοθετώ’ νοείται ως εξής: η ενασχόληση του σχολείου επί τρία χρόνια με ένα μνημείο, το οποίο θεωρείται ότι του ‘ανήκει’. Αυτό σημαίνει ότι η τάξη που ‘υιοθετεί’ το μνημείο πρέπει να μελετήσει τη σχετική βιβλιογραφία, να πάρει συνεντεύξεις από ανθρώπους που σχετίζονται με αυτό…….., να κάνει επιτόπια εξέταση, να μελετήσει τον όγκο και ην αρχιτεκτονική του, να το φωτογραφήσει, να το σχεδιάσει, να το ζωγραφίσει, να προχωρήσει σε κατασκευή μακετών και, τέλος, να το αναδείξει.[……..]. Τα παιδιά θα πρέπει να κοινοποιήσουν τις μελέτες τους καταρχήν στις υπόλοιπες τάξεις του σχολείου τους, στην οικογένεια, τη γειτονιά, σ’ ολόκληρη την πόλη μέσα από σχολικές εφημερίδες, εκθέσεις, ξεναγήσεις, ΜΜΕ, σε άλλα σχολεία που συμμετέχουν στο πρόγραμμα …………… Αυτός είναι εξάλλου ο στόχος του προγράμματος: να εξοικειωθούν τα παιδιά με την τοπική καταρχήν και αργότερα με την εθνική κληρονομιά τους…..».

[Από το σχολικό βιβλίο Έκφραση-Έκθεση, τ. Γ΄, 2001(σ. 148). Αθήνα: ΟΕΔΒ]

 

Κείμενο 1ο: Το παρελθόν και ο σύγχρονος άνθρωπος

«Ένα σημαντικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο σημερινός κόσμος είναι το πρόβλημα του παρελθόντος. Τι θα γίνει; Θα συνεχίσει τον καθιερωμένο διάλογο του εκάστοτε παρόντος με το παρελθόν, θα αναγνωρίσει πως αυτό το παρελθόν περικλείει και εκφράζει εύγλωττα μιαν αξία απολύτως έγκυρη και αναγκαία για τη σημερινή πραγματικότητα ή θα το απορρίψει;

Φαίνεται πως η εποχή μας προτιμά να απορρίψει το παρελθόν. Κάθε μέρα που περνάει, η φωνή του παρελθόντος εξασθενεί, απομακρύνεται για τους περισσότερους από εμάς που επιδιώκουμε να ζήσουμε την εποχή μας και σπάνια σκεφτόμαστε να πάμε αντίθετα στο ρεύμα... Κάθε μέρα που περνάει, το παρελθόν ως Ιστορία, ως Τέχνη, ως στοχασμός, ως αποκάλυψη του μυστηρίου μέσα μας και γύρω μας δεν μας λέει τίποτε. Επισκεπτόμαστε ένα μουσείο και φεύγουμε από εκεί ασυγκίνητοι. Τριγυρνούμε σε μια πολιτεία που το παρελθόν την έχει ανυψώσει σε μνημείο κάλλους και Ιστορίας, και δε μένει ξύπνια μέσα μας παρά μια κοντόφθαλμη και δυσκίνητη περιέργεια ή, το χειρότερο, μια καταγέλαστη ματαιοδοξία πως βρισκόμαστε, πως γνωρίζουμε, πως σκεφτήκαμε τη φημισμένη αυτή πολιτεία. Αλλά βαθύτερα, αυτή η πολιτεία για μας δεν έχει φωνή, δεν έχει φυσιογνωμία, δεν μας φέρνει κανένα μήνυμα. Το παρελθόν της απομένει για τον εσωτερικό μας κόσμο βουβό.

Αποφασίζουμε να διαβάσουμε ένα παλιό βιβλίο και το εγκαταλείπουμε μετά από ανάγνωση κάμποσων σελίδων. Δεν μας λέει τίποτε. Με λίγα λόγια, ο κόσμος που ζούμε έχει χάσει και τη γεύση του παρελθόντος και την προθυμία ή την υπομονή που χρειάζεται για να το κατακτήσει.

Απορρίπτεται, λοιπόν, το παρελθόν ως πείρα, ως απαραίτητη για την ολοκλήρωση της τρέχουσας ζωής μαθητεία σ’ αυτή την πείρα, απορρίπτεται ως αξία σταθερή, πολυδύναμη και ανεπανάληπτη για την κρίση της μοίρας του σημερινού ανθρώπου; Φαίνεται πως ουσιαστικά απορρίπτεται.

Η γενιά που ανεβαίνει τώρα στο προσκήνιο είναι μια γενιά αγέρωχη, άκαμπτη, μια γενιά κυριολεκτικά ριζοσπαστική. Η στάση που παίρνει αντίκρυ στην Ιστορία, στην Τέχνη και γενικότερα αντίκρυ στο παρελθόν είναι αρνητική. Μια τέτοια στάση, όμως, οδηγεί σε οπισθοδρόμηση.

Θεσμοί που δοκιμάστηκαν στο παρελθόν επί αιώνες, που καθιερώθηκαν με αίμα πολύ, έχουν πια διαβρωθεί. Η οικογένεια, που ήταν η ζεστή φωλιά όπου πλάθονταν και οπλίζονταν ο άνθρωπος, κάθε μέρα γίνεται πιο σκιώδης. Ο τρόπος ζωής που είχε το παρελθόν κληροδοτήσει από γενιά σε γενιά –τιμιότητα, ντροπή, αξιοπρέπεια και κοινωνική συνεργασία– κινδυνεύει και αναιρείται καθημερινά από την πρακτική της εποχής μας. Το παρελθόν, ως αυθεντία, ως πηγή κανόνων βίου, υποφέρει από δεινή αμφισβήτηση.

Τι συμβαίνει λοιπόν; Οι αποκρίσεις που ερμηνεύουν το τρομερό αυτό φαινόμενο είναι ποικίλες. Άλλοι μας λένε πως αρνούμενοι το παρελθόν μας πραγματοποιούμε την αξία της ελευθερίας. Και λησμονούν πως η ελευθερία έχει κανόνες που σήμερα έχουν καταργηθεί. Μας λένε ακόμη πως το παρελθόν αυτό ήταν κίβδηλο και πως πρέπει κάποτε, σε μια εποχή επαναστατική όπως η δική μας εποχή, να ανανεωθεί η ζωή αναβαπτιζόμενη σε αυτό που είναι αλήθεια. Πώς συμβαίνει, όμως, να θεωρείται σήμερα ως αληθινό ό,τι είναι βλάσφημο για τον άνθρωπο, αγενές, απρεπές, ανήθικο και βάρβαρο; Η καλοσύνη, λοιπόν, και η εντιμότητα δεν δικαιούνται να συμπαρακαθήσουν στην τράπεζα της αλήθειας, και μάλιστα επικεφαλής;

Υπάρχει και μια άλλη ερμηνεία. Πάμε προς τη δημιουργία ενός νέου τρόπου ζωής. Η απόκριση έχει μιαν εγωιστική αφέλεια μοναδική. Η Ιστορία ως τώρα γνώρισε πολλούς τρόπους ζωής –αλλιώς ζούσε ο αρχαίος Έλληνας λ.χ., αλλιώς ο Βυζαντινός, αλλιώς ο Ευρωπαίος του Μεσαίωνα, αλλιώς ο προπολεμικός άνθρωπος.

Αλλά όλοι αυτοί οι νέοι τρόποι-εκδοχές της ζωής δεν αρνούνταν το παρελθόν. Απλούστατα, ασκούσαν το πρωταρχικό ανθρώπινο χρέος να κρίνουν αυτό το παρελθόν και να τοποθετούνται υπεύθυνα και δημιουργικά αντίκρυ του.

Σήμερα, αντίθετα, ζούμε σ’ εποχή άκριτης απόρριψης των πάντων. Με τι προζύμι θα πλαστεί η νέα αυτή, η πολυθρύλητη ζωή;

Τα πράγματα γίνονται κυριολεκτικά δραματικά για έθνη που διαθέτουν παρελθόν χιλιετηρίδων, όπως είναι το δικό μας έθνος. Εδώ και η ευθύνη, εθνική και προσωπική, και η δοκιμασία και το χρέος είναι πιο βαριά, πιο επίμονα. Τι θα κάνει, πώς θα σταθεί υπεύθυνα το δικό μας έθνος αντίκρυ στο παρελθόν του; Ιδού ένα ερώτημα που πρέπει σοβαρά και επίμονα να μας βασανίσει. Τι θα κάνει μ’ αυτό το απροσμέτρητο βάρος της Ιστορίας του; Πώς θ’ αντέξει στην πίεση της εποχής και πώς θα ζήσει με ευθύνη και συνέχεια το παρόν του;».

[Τσιρόπουλος, K., ‘Αυτοψία μιας εποχής’, Εκδόσεις των Φίλων (διασκευή)]

[Θέμα Επαναληπτικών Απολυτήριων Εξετάσεων Γ΄ Τάξης Λυκείου, 30-6-2004]

 

Σημείωση: Η βαθμολόγηση γίνεται με τα κριτήρια που ίσχυαν την εποχή εκείνη.

 

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Α. Να γράψετε στο τετράδιό σας μια περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (100-120 λέξεις).

[25 μονάδες]

Β1. Να αναπτύξετε σε 80-100 λέξεις το περιεχόμενο του παρακάτω αποσπάσματος του κειμένου: «Άλλοι μας λένε πως αρνούμενοι το παρελθόν μας πραγματοποιούμε την αξία της ελευθερίας. Και λησμονούν πως η ελευθερία έχει κανόνες που σήμερα έχουν καταργηθεί».

[10 μονάδες]

Β2. Με ποια συλλογιστική πορεία αναπτύσσεται η έκτη παράγραφος του κειμένου (Θεσμοί......αμφισβήτηση). Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

[5 μονάδες]

Β3. Να σχηματίσετε μια πρόταση με καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου: εύγλωττα, στοχασμός, δυσκίνητη, αναιρείται, κίβδηλος.

[5 μονάδες]

Β4. Τι επιδιώκει ο συγγραφέας με τη χρήση των ερωτήσεων στην τελευταία παράγραφο;

[5 μονάδες]

Γ. Με αφορμή την άποψη του δοκιμιογράφου ότι ο σημερινός άνθρωπος δεν επικοινωνεί πλέον με τις παραδοσιακές αξίες του παρελθόντος, να συντάξετε ένα κείμενο στο οποίο να επισημαίνετε τους κινδύνους που εγκυμονεί η έλλειψη αυτής της επικοινωνίας. Στη συνέχεια, να προτείνετε τρόπους με τους οποίους θα μπορούσε ο άνθρωπος και ιδιαίτερα ο σημερινός νέος να συμφιλιωθεί με το παρελθόν και τις ρίζες του (500-600 λέξεις).

[50 μονάδες]

 

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α. Το δοκίμιο αυτό αναφέρεται στη στάση που οφείλει να τηρήσει ο άνθρωπος απέναντι στην παράδοσή του. Στην αρχή ο δοκιμιογράφος θέτει το πρόβλημα και διατυπώνει την άποψη πως η εποχή μας προτιμά να απορρίψει τις παραδοσιακές αξίες, φέρνοντας, παράλληλα, κάποια παραδείγματα (τεκμήρια) που επιβεβαιώνουν την άποψή του. Στη συνέχεια αυτός αναφέρει τις ερμηνείες που δίνονται στην απόρριψη της παράδοσης και παρατηρεί πως οι παλαιότεροι απέρριπταν την παράδοση όχι άκριτα, όπως γίνεται σήμερα, αλλά μετά από κριτική. Ο δοκιμιογράφος τελειώνει τονίζοντας την «εθνική και προσωπική» ευθύνη που έχουμε εμείς οι Έλληνες να πάρουμε τη σωστή στάση απέναντι στο παρελθόν μας.

 

Β1. Η άρνηση του παρελθόντος, τονίζουν πολλοί, αποτελεί πραγμάτωση της αξίας της ελευθερίας. Το παρελθόν θέτει κάποιους κανόνες και κάποιες δεσμεύσεις στον άνθρωπο με βάση τις οποίες πρέπει να ρυθμίζει τη ζωή του. Έτσι, όταν κάποιος απορρίπτει αυτές τις δεσμεύσεις, πραγματικά ελευθερώνεται. Από την άλλη, όμως, πλευρά, ελευθερία χωρίς περιορισμούς και δεσμεύσεις δε μπορεί να εννοηθεί, γιατί η απεριόριστη ελευθερία είναι μια μορφή σκλαβιάς. Ουσιαστικά, δηλαδή, σήμερα που οι κανόνες αυτοί έχουν καταργηθεί και υπάρχει απεριόριστη και όχι πειθαρχημένη ελευθερία, ο άνθρωπος δεν είναι πραγματικά ελεύθερος.

 

Β2. Η έκτη παράγραφος αναπτύσσεται με την παραγωγική συλλογιστική πορεία. Ο συγγραφέας αρχίζει με μια γενική θέση «Θεσμοί ..... .διαβρωθεί» και στη συνέχεια φέρει παραδείγματα θεσμών, για να στηρίξει τη θέση του.

 

Β3. Προτάσεις:

–Ο ομιλητής μίλησε εύγλωττα και παρέσυρε το πλήθος

–Ο στοχασμός του ήταν πολύ βαθύς και δεν έγινε κατανοητός από τους ακροατές

–Η γυναίκα είχε πάθει ένα ατύχημα και ήταν δυσκίνητη

–Κάθε ανθρώπινο δικαίωμα αναιρείται εξαιτίας της επιδίωξης για ικανοποίηση του ατομικού συμφέροντος

–Το νόμισμα που μου έδωσε ήταν κίβδηλο

 

Β4. Με τη χρήση των ερωτήσεων στην τελευταία παράγραφο ο συγγραφέας επιδιώκει πρώτα πρώτα να εντυπώσει τις ιδέες που θέλει καλύτερα στον αναγνώστη και έπειτα να προβληματίσει ιδιαίτερα εμάς τους Έλληνες ως προς τη στάση που πρέπει να τηρήσουμε απέναντι στην παράδοσή μας.

 

Γ. ΕΚΘΕΣΗ

ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ

Το θέμα:

1. Δεν έχει επικοινωνιακό πλαίσιο. Είναι διατυπωμένο με παραδοσιακό τρόπο.

2. Έχει ως διδόμενο και μη ζητούμενο την άποψη του δοκιμιογράφου: «ο σημερινός άνθρωπος δεν επικοινωνεί με τις παραδοσιακές αξίες του παρελθόντος».

3. Έχει ως ζητούμενα: α) «Να επισημάνετε τους κινδύνους που εγκυμονεί η έλλειψη επικοινωνίας του σύγχρονου ανθρώπου με το παρελθόν του» και β) «Να προτείνετε τρόπους με τους οποίους θα μπορούσε 1) ο άνθρωπος και 2) ιδιαίτερα ο σημερινός νέος να συμφιλιωθεί με το παρελθόν και τις ρίζες του». Οι αποδεικτέες θέσεις δεν είναι προκαθορισμένες. Ζητά, βέβαια, τους κινδύνους και τους τρόπους, αλλά δεν επικεντρώνεται σε κάποιους από αυτούς.

 

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

 

ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ

Πρόλογος

1.………

2. Η αποκοπή από το παρελθόν εγκυμονεί κάποιους κινδύνους

 

Κύριο μέρος

Ι. Ποιοι είναι οι κίνδυνοι που εγκυμονεί η απόρριψη του παρελθόντος για τον άνθρωπο;

 

ΙΙ. Μεταβατική παράγραφος – Μετάβαση στο β΄ ζητούμενο

 

ΙΙΙ. Με ποιους τρόπους θα μπορέσει:

1. Ο άνθρωπος γενικά

Να συμφιλιωθεί με το παρελθόν του;

 

2. Ο νέος ειδικότερα

 

Επίλογος

1. Γενίκευση

2. Προέκταση

 

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

Πρόλογος

1. Από το διδόμενο και μη ζητούμενο: Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν επικοινωνεί με το παρελθόν του: Γιατί (επιχειρήματα), από πού φαίνεται (παραδείγματα) [Το κείμενο προσφέρει αρκετά]

2. Η αποκοπή από το παρελθόν εγκυμονεί κινδύνους.

 

Κύριο μέρος

Ι. Πρώτο ζητούμενο: Ποιους κινδύνους εγκυμονεί η αποκοπή από το παρελθόν για τον άνθρωπο;

Απάντηση:

Η αποκοπή από το παρελθόν εγκυμονεί για τον άνθρωπο τους παρακάτω κινδύνους:

Γενικά:

Α. Μη αξιοποίηση της πείρας που εμπεριέχεται σε αυτό.

Β. Μη αξιοποίηση των δοκιμασμένων προτύπων που εμπεριέχει.

Γ. Κίνδυνο απώλειας της εθνικής ταυτότητας και απώλειας του έθνους

Δ. Κίνδυνος διάπραξης των ίδιων σφαλμάτων.

Ειδικά:

Για μας τους Έλληνες: απώλεια μιας πηγής εθνικής υπερηφάνειας κλπ.

 

[Τεχνική: πώς η αποκοπή από το παρελθόν δημιουργεί τον κίνδυνο; Ή τι περιέχει το παρελθόν που, αν ξεχαστεί ή απορριφθεί, δημιουργεί κίνδυνο;

Ή από πού φαίνεται πως η αποκοπή από το παρελθόν δημιουργεί κίνδυνο; Ή από πού φαίνεται πως ο σεβασμός στο παρελθόν σώζει;]

 

ΙΙ. Δεύτερο ζητούμενο: Με ποιους τρόπους θα μπορέσει να συμφιλιωθεί με το παρελθόν:

Α. Ο σημερινός άνθρωπος;     

Με την ενημέρωση όσον αφορά τη σημασία της παράδοσης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης

1.     Με την επικοινωνία και επαφή με τα στοιχεία του ιστορικού παρελθόντος.

2.     Με την ενίσχυση λαογραφικών συλλόγων.

3.     Με την αναβίωση παλαιών ηθών και εθίμων.

 

Β. Ο σημερινός νέος:

1.     Με την υιοθέτηση μνημείων και έργων τέχνης στη σχολική περίοδο,

2.     Με την παροχή παιδείας που έχει ως άξονα την προβολή της παράδοσης κλπ.

 

[Τεχνική: Σε κάθε περίπτωση οφείλουμε να δείξουμε πώς ο προτεινόμενος τρόπος θα λειτουργήσει και θα οδηγήσει στην επανασύνδεση με το παρελθόν].

 

Επίλογος

1. Γενίκευση: Η αποκοπή από το παρελθόν εγκυμονεί κινδύνους, αλλά υπάρχουν και τρόποι επανασύνδεσης του ανθρώπου με το παρελθόν.

2. Επανασύνδεση δε σημαίνει δουλική μίμηση, αλλά κριτική στάση απέναντί της (Το κείμενο προσφέρει κάποια στοιχεία).

 

Κείμενο 2ο: Η σημασία της παράδοσης

«Βρισκόμαστε σ’ ένα σταυροδρόμι· δεν ήμασταν ποτέ απομονωμένοι· μείναμε πάντα ανοιχτοί σ’ όλα τα ρεύματα –Ανατολή και Δύση· και τ’ αφομοιώναμε θαυμάσια τις ώρες που λειτουργούσαμε σαν εύρωστος οργανισμός [……]. Συνταραζόμαστε κι εμείς, δικαιολογημένα ή αδικαιολόγητα, από διαδοχικές κρίσεις, αποκαλυπτικές εφευρέσεις και φόβους, που δεν αφήνουν τον ανθρώπινο νου να ηρεμήσει –σαν την καλαμιά στον κάμπο. Μπροστά σ’ αυτά, τι μας μένει, για να βαστάξουμε αν αρνηθούμε τον εαυτό μας; Δεν μένω τυφλός στα ψεγάδια(1) μας, αλλά έχω την ιδιοτροπία να πιστεύω στον εαυτό μας. Σας παρακαλώ να με συγχωρήσετε που μνημονεύω εδώ προσωπικές εμπειρίες· δεν έχω άλλο πειραματόζωο από εμένα. Και η προσωπική μου εμπειρία μου δείχνει πως το πράγμα που με βοήθησε, περισσότερο από κάθε άλλο, δεν ήταν οι αφηρημένοι στοχασμοί ενός διανοούμενου, αλλά η πίστη και η προσήλωσή μου σ’ έναν κόσμο ζωντανών και περασμένων(2) ανθρώπων· στα έργα τους, στις φωνές τους, στο ρυθμό τους, στη δροσιά τους. Αυτός ο κόσμος, όλος μαζί, μου έδωσε το συναίσθημα πως δεν είμαι μια αδέσποτη μονάδα, ένα άχερο στ’ αλώνι. Μου έδωσε τη δύναμη να κρατηθώ ανάμεσα στους χαλασμούς που ήταν της μοίρας μου να ιδώ. Κι ακόμη, μ’ έκανε να νιώσω, όταν ξαναείδα το χώμα που με γέννησε, πως ο άνθρωπος έχει ρίζες, κι όταν τις κόψουν πονεί, βιολογικά, όπως όταν τον ακρωτηριάσουν.

[…..]. Κι όλα τούτα θα μπορούσα να τα ονομάσω με τη λέξη παράδοση, που την ακούμε κάποτε ψυχρά και μας φαίνεται υπόδικη(3). Αλήθεια, υπάρχουν ροπές(4) που νομίζουν πως η παράδοση μας στρέφει σε έργα παρωχημένα(5) και ανθρώπους παρωχημένους· πως είναι πράγμα τελειωμένο και άχρηστο για τις σημερινές μας ανάγκες· πως δεν μπορεί να βοηθήσει σε τίποτε τον σημερινό τεχνοκρατικό άνθρωπο που γνώρισε φριχτούς πολέμους και φριχτότερα στρατόπεδα συγκεντρώσεως· αυτόν τον άνθρωπο που αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στην κατάσταση του θηρίου και την κατάσταση του ανδροειδούς(6). Η παράδοση είναι λοιπόν ένα περιττό βάρος που πρέπει να εξοβελιστεί(7). Μου φαίνεται πως αυτές οι ροπές εκπορεύονται από τη σύγχρονη απελπισία για την αξία του ανθρώπου. Είναι τα συμπτώματα ενός πανικού, που εν ονόματι του ανθρώπου τείνουν να κατακερματίσουν την ψυχή του ανθρώπου. Όμως τι απομένει αν βγάλουμε από τη μέση τον άνθρωπο;».

[Σεφέρη, Γ., Δοκιμές, τ. 2, εκδ. Ίκαρος, Αθήνα 1974, σσ. 175-177]

 

1. ψεγάδια: ελαττώματα, 2. περασμένων: ανθρώπων που έχουν φύγει από τη ζωή, 3. υπόδικη: υπόλογη, ένοχη, 4. ροπές: απόψεις, 5. παρωχημένα: ξεπερασμένα, 6. του ανδροειδούς: του ανθρωπόμορφυ, 7. εξοβελιστεί: διωχτεί.

[Θέμα των Πανελλαδικών εξετάσεων του Ιουνίου του 2008]

 

Σημείωση: Η βαθμολόγηση γίνεται με τα κριτήρια που ίσχυαν την εποχή εκείνη.

 

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Α. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη (90-100 λέξεις) του κειμένου.

                                                                             [25 μονάδες]

Β1. Να αναπτύξετε σε μια παράγραφο (70-80 λέξεις) το περιεχόμενο του παρακάτω αποσπάσματος του κειμένου: «Δεν μένω τυφλός στα ψεγάδια(1) μας, αλλά έχω την ιδιοτροπία να πιστεύω στον εαυτό μας».

                                                                             [10 μονάδες]

Β2. α) Το στοχαστικό δοκίμιο έχει συχνά προσωπικό-βιωματικό χαρακτήρα. Να καταγράψετε δύο σχετικά παραδείγματα από το κείμενο που σας δόθηκε.

                                                                             [2 μονάδες]

          β) Βασικό, επίσης, χαρακτηριστικό του στοχαστικού δοκιμίου είναι η μεταφορική λειτουργία της γλώσσας. Να καταγράψετε τρία σχετικά παραδείγματα από το κείμενο που σας δόθηκε.

                                                                             [3 μονάδες]

Β3. Να σχηματίσετε μια πρόταση ή μια περίοδο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις: εφευρέσεις, εμπειρία, αμφιταλαντεύομαι, τεχνοκρατικό, πανικού.

                                                                             [5 μονάδες]

Β4. Από το β΄ συνθετικό των παρακάτω λέξεων να σχηματίσετε μία νέα σύνθετη λέξη: σταυροδρόμι, αποκαλυπτικές, βιολογικά, παράδοση, υπόδικη.

                                                                             [5 μονάδες]

 

Γ. Ο Δήμος σας διοργανώνει μια εκδήλωση με θέμα την παράδοση. Ως εκπρόσωπος της μαθητικής σας κοινότητας αναλάβατε τη σύνταξη ενός κειμένου που θα εκφωνηθεί στην εκδήλωση. Σ’ αυτό να αναφέρετε τις αιτίες για τις οποίες πολλοί νέοι σήμερα έχουν απομακρυνθεί από την παράδοση και να προτείνετε τρόπους επανασύνδεσής τους με αυτήν (500-600 λέξεις).

                                                                             [50 μονάδες]

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ

Α. Το δοκίμιο αυτό αναφέρεται στον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η παράδοση στη επιβίωση ενός έθνους. Στην αρχή ο δοκιμιογράφος αναφέρεται στα προβλήματα που αντιμετώπισε η Ελλάδα εξαιτίας της γεωγραφικής της θέσης και, επικαλούμενος την προσωπική του μαρτυρία, υποστηρίζει πως η παράδοση είναι αυτή που μπορεί να βοηθήσει έναν άνθρωπο και έναν λαό να σταθεί όρθιος και να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες. Στη συνέχεια αυτός εκφράζει τη διαφωνία του με αυτούς που θεωρούν την παράδοση αξία ξεπερασμένη, που δεν μπορεί να προσφέρει καμιά βοήθεια στον άνθρωπο, και καταλήγει λέγοντας πως αυτή η στάση πηγάζει από τη ‘σύγχρονη απελπισία’ για την αξία του ανθρώπου.

 

Β1. Η φράση ‘δε μένω τυφλός στα ψεγάδια μας, αλλά έχω την ιδιοτροπία να πιστεύω στον εαυτό μας’ εννοεί πως ο δοκιμιογράφος αναγνωρίζει πως οι Έλληνες έχουν ελαττώματα και αδυναμίες, αλλά αυτό δεν τον εμποδίζει να είναι αισιόδοξος. Έχει εμπιστοσύνη στους Έλληνες, στις αρετές και τα προτερήματά τους, που αν, χρειαστεί, θα ενεργοποιηθούν και θα πετύχουν το καλύτερο. Θέλει να πει πως οι Έλληνες, όπως και κάθε λαός, έχει θετικά και αρνητικά στοιχεία, αλλά στις κρίσιμες στιγμές αυτοί θα πάρουν τις σωστές αποφάσεις και θα επιβιώσουν.

 

Β2 α) Ο προσωπικός-βιωματικός χαρακτήρας του δοκιμίου του Σεφέρη φαίνεται πρώτα πρώτα από το α΄ πρόσωπο που χρησιμοποιεί και την παράκληση που υποβάλλει να τον συγχωρήσει ο αναγνώστης για τις προσωπικές εμπειρίες που ανακαλεί και, έπειτα, από τον ‘κουβεντιαστό’ λόγο που χρησιμοποιεί σε συνδυασμό με τον συνειρμικό τρόπο με τον οποίο κινείται η σκέψη του και αποκαλύπτει τα βιώματα της ψυχής του.

 β) Η μεταφορική λειτουργία της γλώσσας στο παραπάνω δοκίμιο φαίνεται από τις φράσεις: α) δεν ‘έχω άλλο πειραματόζωο από μένα’, β) ‘και τ’ αφομοιώναμε τις ώρες που εμείς, δικαιολογημένα, λειτουργούσαμε σαν ζωντανός οργανισμός’ και γ) ‘όταν ξαναείδα το χώμα που με γέννησε’.

 

Β3. Προτάσεις:

–Πολλές εφευρέσεις υπήρξαν κοσμοϊστορικά γεγονότα

–Η εμπειρία είναι ένα προσόν που λαμβάνεται υπόψη για το διορισμό στο δημόσιο

–Δεν αμφιταλαντεύτηκε καθόλου· πήρε αμέσως την απόφαση

–Το τεχνοκρατικό πνεύμα της εποχής μας ανέτρεψε το παραδοσιακό αξιακό σύστημα

–Ο πανικός οδηγεί πολλές φορές τον άνθρωπο σε βεβιασμένες ενέργειες

Β4. Σύνθετες λέξεις:

·        Ιππόδρομος

·        Συγκάλυψη

·        Συνταγματολόγος

·        Δοσίλογος

·        Στρεψιδικία

 

Γ. ΕΚΘΕΣΗ

ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ

Το θέμα:

1. Έχει επικοινωνιακό πλαίσιο: Ζητά τη σύνταξη ενός κειμένου, που θα εκφωνηθεί σε μια εκδήλωση που οργανώνει ο Δήμος σας με θέμα την παράδοση. Αυτό επιβάλλει α) την κατάλληλη προσφώνηση και β) το κατάλληλο επίσημο ύφος.

2. Έχει κάποια δεδομένα που είναι άσχετα με τα ζητούμενα: α) ότι ‘ο Δήμος σας διοργανώνει μια εκδήλωση με θέμα την παράδοση’ και β) ‘ως εκπρόσωπος της μαθητικής σας κοινότητας αναλάβατε τη σύνταξη ενός κειμένου που θα εκφωνηθεί στην εκδήλωση’. Αυτά δεν πρέπει να αναπτυχθούν στο κύριο θέμα.

3. Τα ζητούμενα είναι δύο: α) ‘να αναφέρετε τις αιτίες για τις οποίες πολλοί νέοι σήμερα έχουν απομακρυνθεί από την παράδοση’ και β) ‘να προτείνετε τρόπους επανασύνδεσής τους με αυτήν’. Βλέπουμε πως τα ζητούμενα είναι προσδιορισμένα με σαφήνεια (αίτια-τρόποι), αλλά δε δεσμεύουν τον μαθητή. Δηλαδή, η αποδεικτέα θέση δεν είναι αυστηρά προκαθορισμένη. Έτσι, ο καθένας μπορεί να αναφέρει τα δικά του αίτια και να προτείνει τους δικούς του τρόπους.

 

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Πρόλογος

 

[Ο πρόλογος μπορεί να στηριχθεί στα διδόμενα και μη ζητούμενα. Όπως είναι γνωστό, αυτός, πέρα από την τυπική προσφώνηση, θα πρέπει να περιέχει τα στοιχεία του επικοινωνιακού πλαισίου. Βέβαια, θα μπορούσε να αρχίσει κανείς και από μια άλλη οπτική γωνία που δε ζητείται, π.χ. με αναφορά στην αξία της παράδοσης, ή με αναφορά στα στοιχεία που μαρτυρούν την απομάκρυνση των νέων από την παράδοση. Από όπου, όμως, και αν αρχίζει, θα πρέπει να καταλήξει στο α΄ ζητούμενο].

 

1. Προσφώνηση: Αξιότιμε κ. Δήμαρχε, κυρίες και κύριοι κλπ.

2. Έκφραση συγχαρητηρίων για την πρωτοβουλία του Δήμου να οργανώσει αυτή την εκδήλωση για ένα τόσο σοβαρό θέμα.

3. Ευχαριστίες για την πρόσκληση του σχολείου σας να συμμετάσχει και να εκφράσει τις απόψεις των μαθητών του.

4. Οι αιτίες για τις οποίες οι νέοι απομακρύνονται από την παράδοση είναι πολλές.

 

 

Κύριο θέμα

Ι. Πρώτο ζητούμενο: ‘Να αναφέρετε τις αιτίες για τις οποίες πολλοί νέοι σήμερα έχουν απομακρυνθεί από την παράδοση’.

 

[Το ζητούμενο μπορεί να λάβει την ερωτηματική μορφή: ‘Για ποιους λόγους οι νέοι απομακρύνονται από την παράδοση;’. Βέβαια, σε κάθε περίπτωση ο ορισμός της έννοιας-κλειδιού είναι ευπρόσδεκτος, αν και εδώ δεν εξυπηρετεί πρακτικά το θέμα. Εννοείται πως ο κάθε μαθητής μπορεί να αναφέρει τους δικούς τους λόγους. Ουσιαστικά η απάντηση στο ερώτημα είναι: ‘οι αιτίες/οι λόγοι που κάνουν τους νέους να απομακρύνονται από την παράδοση είναι πολλοί’].

 

Α. Ορισμός της έννοιας ‘παράδοση’

Παράδοση είναι το σύνολο των υλικών, πνευματικών, ηθικών και αισθητικών αξιών που κληροδοτεί η μια γενιά στην άλλη. Τέτοιες αξίες είναι ………………

 

Β. Αιτίες της απομάκρυνσης των νέων από την παράδοση (από αυτές τις αξίες):

1. Η ευημεριστική διάθεση της εποχής μας.

2. Η τεχνολογική εξέλιξη.

3. Η απομυθοποίηση πολλών παλιών ειδώλων κλπ.

 

[Τρία αίτια-επιχειρήματα είναι απαραίτητα. Θα μπορούσε κανείς να αναφέρει και άλλα, όπως η αντίληψη ότι η παράδοση είναι κάτι το ξεπερασμένο, το γεγονός ότι οι νέοι δεν κατανοούν την αξία της, η παρακμή των ηθικών αξιών και η αποπνευματοποίηση του σύγχρονου ανθρώπου, η στάση που τηρούν τα ΜΜΕ απέναντι στην παράδοση, η επαναστατική φύση του νέου, η παγκοσμιοποίηση κλπ. Όμως, σημασία δεν έχει το ‘αράδιασμα’ των αιτιών, αλλά η απόδειξη πως πράγματι η αιτία που αναφέρουμε απομακρύνει τους νέους από την παράδοση. Πρέπει, λοιπόν, να βρει κανείς τους άξονες που θα στηρίξουν την κάθε παράγραφο. Οι άξονες στην περίπτωσή μας είναι: α) τι εννοούμε με τον όρο ‘ευημεριστική διάθεση’, β) αν πράγματι υπάρχει η διάθεση αυτή (γιατί, από πού φαίνεται;) και γ) το πιο σπουδαίο, πώς η διάθεση αυτή λειτουργεί και απομακρύνει τους νέους από την παράδοση. Στην ουσία καλούμαστε να απαντήσουμε στα τυπικά ερωτήματα: πώς ή γιατί ή από πού φαίνεται πως η ευημεριστική διάθεση οδηγεί στην απομάκρυνση των νέων από την παράδοση].

 

Παράδειγμα:

«Στην απομάκρυνση των νέων από τις παραδοσιακές πολιτιστικές αξίες συνέβαλε και η απομυθοποίηση πολλών παλιών ειδώλων. Ο ελληνικός λαός απομόνωσε μέσα στην παράδοση κάποιες αξίες, κάποια πρόσωπα και κάποιες καταστάσεις τα οποία μυθοποίησε. Έτσι, για παράδειγμα, έπλασε στη φαντασία και τη συνείδησή του το είδωλο της μοναδικότητας και της ιδιαιτερότητας του ελληνικού πολιτισμού, έθρεψε το όνειρο της μεγάλης ιδέας και θεοποίησε αυτούς που υποσχέθηκαν να την κάνουν πραγματικότητα. Μυθοποίησαν πρόσωπα όπως ο Περικλής και οι ήρωες του ’21 και εξιδανίκευσαν αξίες όπως η αθηναϊκή δημοκρατία. Η ανάπτυξη όμως της τεχνολογίας μέσω επιστήμης, η πολυφωνία και η πληροφόρηση των ΜΜΕ σε συνδυασμό με την ελευθερία της έκφρασης συνέβαλαν στο να έρθουν στο φως πραγματικά ή υποθετικά μειονεκτήματα και αδυναμίες των αξιών και των προσώπων αυτών. Αυτό όμως προκάλεσε μια καχυποψία απέναντι σε όλα αυτά και μια έλλειψη εμπιστοσύνης και οδήγησε στην απόρριψή τους. Παράλληλα, όμως, λειτούργησε και η αναλογία που έκανε του νέους να αμφισβητούν την αξία και να απορρίπτουν συλλήβδην όλες τις παραδοσιακές πολιτιστικές αξίες».

                                                                   [Από μαθητική έκθεση]

 

Γ. Δεύτερο ζητούμενο: ‘Να προτείνετε τρόπους επανασύνδεσής τους με αυτήν’.

 

[Η σύνδεση των δύο τμημάτων του κυρίου θέματος πρέπει να γίνει με μια μεταβατική παράγραφο. Αυτή θα μπορούσε να στηριχθεί στην αξία της παράδοσης (αν ο άξονας αυτός δε χρησιμοποιηθεί στον Πρόλογο). Πρέπει να προσέξουμε πως το ζητούμενο είναι οι τρόποι και όχι οι παράγοντες που θα μπορούσαν να συμβάλουν σε αυτό. Έτσι, δεν αναφέρουμε την οικογένεια, το σχολείο κλπ., αλλά τους τρόπους με τους οποίους αυτοί οι παράγοντες θα μπορούσαν να βοηθήσουν. Το ζητούμενο θα μπορούσε να λάβει την ερωτηματική μορφή: ‘Με ποιους τρόπους είναι δυνατό να επανασυνδεθούν οι νέοι με την παράδοση’;

 

1. Μεταβατική περίοδος: η σημασία της παράδοσης για την επιβίωση ενός έθνους, ιδιαίτερα στην εποχή μας, την εποχή της παγκοσμιοποίησης, είναι πολύ σημαντική. Πρέπει, λοιπόν, να βρεθούν τρόποι επανασύνδεσης των νέων με αυτή. Τέτοιοι τρόποι υπάρχουν πολλοί.

 

2. Οι τρόποι με τους οποίους είναι δυνατό να επανασυνδεθούν οι νέοι με την παράδοση είναι:

α) Η συνειδητοποίηση της σοβαρότητας του προβλήματος(κοινός τόπος),

β) Η ανίχνευση των αιτίων του προβλήματος (κοινός τόπος),

γ) Ο επαναπροσδιορισμός του περιεχομένου των αναλυτικών προγραμμάτων και του ρόλου του σχολείου και η ένταξη σε αυτά θεμάτων σχετικών με την παράδοση,

δ) Η πληροφόρηση, η αποκάλυψη, η οργάνωση και η ανανέωση των στοιχείων της παράδοσης από τους πνευματικούς ανθρώπους,

ε) Η ενίσχυση από το κράτος των λαογραφικών συλλόγων και των εκδηλώσεων αναβίωσης παλιών εθίμων.

 

[Και στην περίπτωση αυτή πρέπει να αναφερθούν τουλάχιστο τρεις τρόποι. Βέβαια, δεν αρκεί η απλή αναφορά, αλλά επιβάλλεται να αποδειχτεί η κάθε θεματική πρόταση, δηλαδή να βρεθούν οι κατάλληλοι άξονες που πρέπει να αναπτυχθούν σε κάθε παράγραφο. Έτσι, αν πάρουμε ενδεικτικά τη θεματική πρόταση ‘Ο επαναπροσδιορισμός του περιεχομένου του σχολείου και του ρόλου του μπορεί να οδηγήσει στην επανασύνδεση των νέων με την παράδοση’, οι κατάλληλοι άξονες μπορεί να είναι: α) ποιο είναι το περιεχόμενο και ο ρόλος και πώς πρέπει να γίνουν, β) πώς ή γιατί ή από πού φαίνεται πως ο τρόπος αυτός θα οδηγήσει στο ζητούμενο. Ας έχουμε υπόψη πως οι άξονες διαφέρουν κατά περίπτωση].

 

Παράδειγμα:

«Ένας τρόπος που θα μπορούσε να πετύχει την επανασύνδεση των νέων με την παράδοση είναι ο επαναπροσδιορισμός του περιεχομένου των αναλυτικών προγραμμάτων του σχολείου και του ρόλου του. Σήμερα η εκπαίδευση έχει λάβει τεχνοκρατικό χαρακτήρα και έχει εξοβελίσει από τα προγράμματα ή έχει υποβαθμίσει τα γόνιμα στοιχεία της πνευματικής μας παράδοσης. Η ενσωμάτωση του ανθρωπιστικού πνεύματος στο εκπαιδευτικό σύστημα, η συστηματική διδασκαλία μαθημάτων που καλλιεργούν την ιστορική μνήμη, όπως η ιστορία, η αρχαία και η νέα ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία, αλλά και η ενσωμάτωση στο όλο σχολικό πρόγραμμα καλλιτεχνικών εκδηλώσεων και περιηγήσεων/ επισκέψεων σε ιστορικούς και αρχαιολογικούς χώρους θα βοηθήσει τους μαθητές να γνωρίσουν την παραδοσιακή τους κληρονομιά. Η γνώση αυτή θα εμπνεύσει σε αυτούς πίστη στις αξίες του λαϊκού πολιτισμού της χώρας μας και, έτσι, θα βοηθήσει στην αναγέννηση του ενδιαφέροντός τους για την παράδοση».

[Από μαθητική έκθεση]

 

Επίλογος

1. Γενίκευση: Διάφοροι λόγοι οδηγούν τους νέους μακριά από την παράδοση. Υπάρχουν τρόποι επανασύνδεσής τους με αυτή.

2. Προέκταση: Οι διάφοροι φορείς, η οικογένεια, το σχολείο, τα ΜΜΕ, οι διανοούμενοι και γενικότερα η πολιτεία μπορούν να συμβάλουν στην αποτελεσματική εφαρμογή αυτών των τρόπων.

 

Κείμενο 3ο: Σκέψεις για το πώς θα γίνει αποδοτικό το ελληνικό παρελθόν στη νεοελληνική ζωή

«(Η ελληνικότητα) έχει βαρύνουσα ιστορική παράδοση και επίδραση με τη διαμόρφωσή της από το αρχαίο ελληνικό πνεύμα και τη μοναδική δημιουργική εκδήλωσή του, που είναι κορυφαίο κατόρθωμα της ανθρώπινης διάνοιας κι έχει δώσει τα ιδιότυπα ελληνικά χαρακτηριστικά κι έχει κάνει περίφημο το ελληνικό όνομα με τις πολιτισμικές καταβολές που πρόσφερε στον κόσμο. Μέσα στον ελληνικό χώρο έγινε και η δημιουργική συνάντηση της ελληνικότητας με το Χριστιανισμό, ο οποίος έδωσε πλατύτερο περιεχόμενο σ’ αυτή.

          Ο συντονισμός της νεοελληνικής ζωής με τη δυτικοευρωπαϊκή ζωή δεν πρέπει να έχει σαν αποτέλεσμα να χαθούν ή να παραμορφωθούν από τις ξένες επιδράσεις και μιμήσεις οι πνευματικές και ηθικές αξίες του ελληνισμού. Πρέπει να διατηρηθεί η εθνική ψυχή, το ελληνικό ήθος και ύφος. Μια παγκόσμια σύμπραξη, αν είναι τούτη κατορθωτή, που θα τη χαρακτηρίζει η πολιτική, η οικονομική και στρατιωτική ένωση με συμμετρική, ταυτόχρονη κι ομοιόμορφη αξιοποίηση όλων των υλικών και πνευματικών κατορθωμάτων, πρέπει να προσέξουμε μήπως φέρει το χαμό των εθνικών χαρακτηριστικών μας, της εθνικής μας ιδιοτυπίας, της εθνικής ανεξαρτησίας μας· μέσα στον ισοπεδωτικό διεθνισμό η προγονική κληρονομιά υπάρχει φόβος ν’ αποξενωθεί από μας, να καταλυθεί κάθε φιλοδοξία που μας δίνει η αρχαία ελληνική κληρονομιά, να χάσουμε την εθνική μας ζωτικότητα και να περιμένουμε να διαφωτιστούμε και να καθοδηγηθούμε όχι από την εθνική μας συνείδηση και το ιστορικό παρελθόν μας, αλλά από άλλους δυνατούς οικονομικά κυρίως λαούς, με διαφορετικό εθνικό χαρακτήρα.

          Εξάλλου δεν είναι δυνατό να κλειστούμε στον εαυτό μας αυτοθαυμαζόμενοι για την προγονική κληρονομιά, και να μη δεχόμαστε τις επιδράσεις των άλλων λαών στην περιοχή του πνεύματος και της ύλης. Έλληνες λόγιοι του 19ου αι. ζητούσαν να ξαναφέρουν στη ζωή τυπικά κι όχι αποδοτικά στοιχεία του ελληνικού παρελθόντος· εννοούμε την αρχαία αττική γλώσσα· πίστευαν πως μόνο με το ξαναζωντάνεμα της αρχαίας ελληνικής γλώσσας θα γίνει αυτόματα η αναμόρφωση της νεοελληνικής ζωής κατά τα αρχαία ελληνικά πρότυπα. Κάτω από την επίδραση των λογίων αυτών υποστήριξαν μερικοί στον αιώνα τούτον για την προκοπή του έθνους μια αυτόνομη πορεία αποκλειστικά ελληνική και μισαλλόδοξη, στηριγμένη στη μίμηση των αρχαίων ελληνικών δημιουργημάτων και κατάλοιπων και στην αυτούσια αναβίωσή τους. Προβάλλουν τότε την αυτονομία του ελληνισμού απέναντι του δυτικοευρωπαϊκού κόσμου, γιατί υποστηρίζουν την ανωτερότητα του ελληνικού παρελθόντος, που σ’ αυτό και μόνο μπορεί να στηριχθεί κάθε νεοελληνική πνευματική δημιουργία και η ηθική διαμόρφωση της νεοελληνικής ζωής. Μολαταύτα υποστηριχτές αυτής της απομόνωσης της Ελλάδας στις δικές της δυνάμεις και του αποκλεισμού των ξενικών επιδράσεων μπάζουν το γαλλικό ρομαντισμό στη νεοελληνική ποίηση. Και στο τέλος του 19ου αι. έχουμε την εκδήλωση του ίδιου φαινομένου σε πνευματικούς ανθρώπους, του αποτραβήγματος δηλαδή από τις ξενικές απομιμήσεις· τούτο προέρχεται τώρα από την εκτίμηση των νεοελληνικών παραδοσιακών στοιχείων, που διαμορφωμένα από ιστορικές ελληνικές δημιουργίες έδιναν υποσχέσεις για το σχηματισμό ανόθευτου από ξένες επιδράσεις νεοελληνικού πολιτισμού.

[……………………………] Σήμερα τα κηρύγματα απομόνωσης της νεοελληνικής ζωής από ξενικές επιδράσεις είναι επιζήμια αλλά κι ακατόρθωτα, γιατί τα μεγάλα και ισχυρά κράτη κατευθύνοντας την πολιτική των μικρών κρατών, που είναι οικονομικά εξαρτημένα απ’ αυτά, ασκούν κι αναπόφευκτες γι’ αυτά πνευματικές και γενικά πολιτισμικές επιδράσεις. Ο πολιτισμός είναι μια σειρά από νίκες εναντίον της απαιδευσίας, της κακίας και της βαναυσότητας στο διάστημα χιλιάδων χρόνων. Οι πολιτισμένοι άνθρωποι έχουν έτσι σχηματίσει ένα σύνολο γνώσεων, ιδεών, κρίσεων κι αληθειών, δηλαδή πνευματικών αποχτημάτων, που οριστικά έχουν εξασφαλιστεί για την ευτυχία του ανθρώπου. Πρέπει λοιπόν να λογαριάζεται κι από τους νεοέλληνες η παγκόσμια μορφωτική αξία της σύγχρονης λογοτεχνίας, φιλοσοφίας, κοινωνιολογίας, βιολογίας, κάθε επιστήμης και Τέχνης, που εκφράζει τα πνευματικά τούτα αποχτήματα».

[Παπαθανασόπουλου, Α., ‘Ανθρωπιστική παιδεία’, 1980 (σ. 227-228, 231). Αθήνα: Ο συγγραφέας]

         

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου σε 100-120 λέξεις.

                                                                             [25 μονάδες]

Β1. Τι δηλώνουν οι υπογραμμισμένες διαρθρωτικές λέξεις στις παρακάτω προτάσεις του κειμένου;

–Πρέπει λοιπόν να λογαριάζεται κι από τους νεοέλληνες.

–Μολαταύτα υποστηριχτές αυτής της απομόνωσης της Ελλάδας στις δικές της δυνάμεις.

–Εξάλλου δεν είναι δυνατό να κλειστούμε στον εαυτό μας αυτοθαυμαζόμενοι για την προγονική κληρονομιά.

–Προβάλλουν τότε την αυτονομία του ελληνισμού απέναντι του δυτικοευρωπαϊκού κόσμου, γιατί υποστηρίζουν ……

– Οι πολιτισμένοι άνθρωποι έχουν έτσι σχηματίσει ένα σύνολο γνώσεων…

                                                                             [5 μονάδες]

Β2. Ποια είναι τα δομικά στοιχεία της τελευταίας παραγράφου, ποια συλλογιστική πορεία και ποιο τρόπο οργάνωσης ακολουθεί, κατά την άποψή σας, ο συγγραφέας σε αυτή;

                                                                             [10 μονάδες]

Β3. Να βάλετε έναν πλαγιότιτλο σε καθεμιά από τις παραγράφους του κειμένου.

                                                                             [4 μονάδες]

Β4. α) Να γράψετε δυο ομόρριζες λέξεις (ουσιαστικά ή επίθετα) για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου: κόσμου, ζωή, γνώσεων, έδωσε, αληθειών, έχουμε.

                                                                             [6 μονάδες]

 β) Να γράψετε ένα συνώνυμο και ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου με τη σημασία που έχουν σε αυτό: απαιδευσίας, ανεξαρτησίας, παγκόσμια, επιζήμια, ανόθευτου.

                                                                             [10 μονάδες]

 

Γ. Στο σχολείο σας οργανώθηκε μια ημερίδα με θέμα την παράδοση. Εσύ σαν εκπρόσωπος του σχολείου σου αναλαμβάνεις να ανακοινώσεις τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε σχετική συζήτηση ανάμεσα στους συμμαθητές σου όσον αφορά α) τον ρόλο που παίζει η παράδοση στη ζωή του ανθρώπου και β) τη στάση που οφείλουν να τηρούν οι άνθρωποι απέναντί της, για να γίνει δημιουργική (550-600 λέξεις).

                                                                             [40 μονάδες]

 

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α. Το κείμενο αυτό αναφέρεται στους τρόπους με τους οποίους η ελληνική παράδοση μπορεί να γίνει δημιουργική για η ζωή των Ελλήνων. Στην αρχή ο συγγραφέας τονίζει τη μεγάλη σημασία που έχει η «ελληνικότητα» για την Ελλάδα και τον κόσμο. Στη συνέχεια υποστηρίζει πως είναι αναγκαίος ο συντονισμός της νεοελληνικής ζωής με τη ζωή των Δυτικοευρωπαίων και παρατηρεί πως αυτός δεν πρέπει να καταλήξει στην απώλεια της «εθνικής μας ψυχής». Μετά από αυτό αυτός παρατηρεί πως δεν είναι δυνατό να κλειστούμε στον εαυτό μας και να περιφρονήσουμε την πολιτιστική δημιουργία και παραγωγή των άλλων λαών, όπως υποστήριζαν οι λόγιοι του 19ου αιώνα, και τελειώνει λέγοντας πως παρόμοια κηρύγματα σήμερα είναι και «επιζήμια και ακατόρθωτα».

 

Β1. Λοιπόν: δηλώνει συμπέρασμα

 Μολαταύτα: δηλώνει αντίθεση

Εξάλλου: δηλώνει προσθήκη παρόμοιας ιδέας

Γιατί: δηλώνει αιτία

Έτσι: δηλώνει αποτέλεσμα ή τρόπο

 

Β2. Τα δομικά στοιχεία της τελευταίας παραγράφου είναι:

α) Η θεματική πρόταση: «Σήμερα ……… ακατόρθωτα»,

β) Τα σχόλια-λεπτομέρειες: «γιατί ……… του ανθρώπου»,

γ) Η κατακλείδα: «Πρέπει λοιπόν …… αποχτήματα».

Η συλλογιστική πορεία του συγγραφέα είναι η επαγωγική, δηλαδή ξεκινά από διάφορα επιχειρήματα (ειδικό) και καταλήγει σε ένα συμπέρασμα (ότι οι Έλληνες πρέπει να λαμβάνουν υπόψη την παγκόσμια δημιουργία- γενικό). Η παράγραφος οργανώνεται με τον τρόπο της αιτιολόγησης (γιατί…..).

 

Β3. Πλαγιότιτλοι:

1η παράγραφος «Η ελληνικότητα …… περιεχόμενο σ’ αυτή»: Η σημασία της ελληνικότητας

2η παράγραφος «Ο συντονισμός …… χαρακτήρα»: Ο συντονισμός της νεοελληνικής με τη δυτικοευρωπαϊκή ζωή (και ο κίνδυνος από αυτή)

3η παράγραφος «Εξάλλου … …… πολιτισμού»: Ο κίνδυνος από τον περιορισμό στον εαυτό μας

4η παράγραφος «Σήμερα …… αποχτήματα»: Η ανάγκη σεβασμού του πολιτισμού των άλλων λαών

 

Β4. α) Ομόρριζες λέξεις: κόσμου: απόκοσμος, διάκοσμος // ζωή: ζωικός, ζώο // γνώσεων: γνωστικός, άγνωστος // έδωσε: δώρο, παράδοση // αληθειών: αλάνθαστος, λησμονιά // έχουμε: αποχή, σχήμα (από τον μέλλ. σχήσω).

 β) Συνώνυμες και αντώνυμες λέξεις: απαιδευσίας = αμορφωσιάς # παίδευση, ανεξαρτησίας = ελευθερίας # υποδούλωσης, παγκόσμια = οικουμενική # τοπική, επιζήμια = βλαβερή # ωφέλιμη, ανόθευτου = γνήσιου # νοθευμένου (κίβδηλου).

 

Γ ΕΚΘΕΣΗ

ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ

Το θέμα:

1. Έχει επικοινωνιακό πλαίσιο. Ζητά την ανακοίνωση των συμπερασμάτων μιας συζήτησης ανάμεσα σε μαθητές σε μια συγκεκριμένη ημερίδα. Αυτό επιβάλλει τη χρήση της κατάλληλης προσφώνησης σε επίκαιρα σημεία της ομιλίας. Ας σημειωθεί πως δεν είναι ξεκάθαρο ποιοι συμμετέχουν, αφήνεται όμως να εννοηθεί πως πρόκειται για ημερίδα στην οποία συμμετέχουν μαθητές κάποιων σχολείων.

2. Έχει κάποια δεδομένα: α) «Στο σχολείο σας οργανώθηκε μια ημερίδα με θέμα την παράδοση», β) «Εσύ σαν εκπρόσωπος του σχολείου σου αναλαμβάνεις να ανακοινώσεις τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε σχετική συζήτηση ανάμεσα στους συμμαθητές σου…». Τα δεδομένα αυτά μπορούν να μας βοηθήσουν να συντάξουμε τον Πρόλογο. Καλό είναι αυτά να φαίνονται σε αυτόν.

3. Έχει δυο ζητούμενα. Αυτά μπορούν να διατυπωθούν ερωτηματικά: α)

Ποιο ρόλο παίζει η παράδοση στη ζωή του ανθρώπου; β) Ποια στάση οφείλουν να τηρούν οι άνθρωποι απέναντί της, για να γίνει δημιουργική;

Οι αποδεικτέες θέσεις δεν είναι προκαθορισμένες. Έτσι, ο καθένας μπορεί να επιλέξει τις δικές του θέσεις.

 

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Πρόλογος

 

[Πέρα από τα στοιχεία του επικοινωνιακού πλαισίου (προσφώνηση κλπ.) ο Πρόλογος μπορεί να περιέχει τους κοινούς για ανάλογες περιπτώσεις τόπους, όπως έκφραση συγχαρητηρίων, ευχαριστιών κλπ.].

 

1. Προσφώνηση: Αγαπητοί συμμαθητές και συμμαθήτριες….

2. Έκφραση ικανοποίησης και συγχαρητηρίων για την οργάνωση της ημερίδας και ευχαριστιών για την πρόσκληση……...

3. Δικαιολόγηση της παρουσίας σας: ανακοίνωση των συμπερασμάτων της συζήτησης ……….

4. Αναφορά στο θέμα σας (α΄ ζητούμενο)……

 

[Βέβαια, θα μπορούσε κανείς να ξεκινήσει και διαφορετικά. Μετά τα τυπικά στοιχεία να αναφερθεί στη στάση που τηρούν οι νεοέλληνες απέναντι στην παράδοση και του λόγους της: ευημεριστική διάθεση, ανάπτυξη της τεχνολογίας, απομυθοποίηση πολλών πολιτιστικών αξιών].

 

Κύριο θέμα

Ι. Πρώτο ζητούμενο: Ποιο ρόλο παίζει η παράδοση στη ζωή του ανθρώπου;

 

[Η λέξη ‘ρόλος’ μας προδιαθέτει να απαντήσουμε με επίθετα σε -ικός, π.χ. θετικός ή αρνητικός, μορφωτικός, ψυχαγωγικός κλπ. Μπορεί όμως κανείς να απαντήσει και διαφορετικά, ότι, για παράδειγμα, εφοδιάζει τον άνθρωπο με πείρα. Βέβαια, για να απαντήσει κανείς στο ερώτημα πρέπει να ξέρει τι είναι παράδοση. Έτσι, καλό είναι να οριστεί η έννοια].

 

Α. Ορισμός της έννοιας ‘απαράδοση’: Είναι το σύνολο των υλικών-πνευματικών και ηθικών/αισθητικών αξιών που παραδίδεται από μια γενιά στην άλλη. Μορφές παράδοσης (λαϊκή και έντεχνη). Παραδείγματα (δημοτικό τραγούδι, λαϊκοί χοροί, αρχιτεκτονική κλπ.)

 

Β. Ποιο ρόλο παίζει η παράδοση στη ζωή του ανθρώπου; (Τι προσφέρει;)

1. Για τον άνθρωπο ως άτομο:

α) Δίνει πρότυπα,

β) Δίνει πείρα – παραδείγματα,

γ) Τον προσανατολίζει (βλέπει τι είχε, τι έχει τι του πρέπει),

δ) Αποτελεί το θεμέλιο στο οποίο στηρίζεται το παρόν-μέλλον.

 

Παρομοίωση: είναι οι ρίζες της φυλής – ό,τι αποκόπτεται από τις ρίζες ξηραίνεται.

 

[Βέβαια, σε κάθε περίπτωση ο μαθητής οφείλει να αποδείξει τη θέση του. Ο συλλογισμός της λογικής που πρέπει να μετατρέψει σε επιχείρημα της Έκθεσης είναι, για παράδειγμα στην περίπτωση των προτύπων, ο εξής:

–Τα πρότυπα είναι σημαντικά (γιατί, από πού φαίνεται κλπ.) (αξίωμα)

–Η παράδοση δίνει πρότυπα (τι πρότυπα και πώς τα δίνει κλπ.) (αποδεικτέα θέση)

 Επομένως, η παράδοση είναι σημαντική (συμπέρασμα).

Η παρομοίωση μπορεί να αναπτυχθεί με τον τρόπο της αναλογίας: όπως  …. έτσι…..]

 

 

Παράδειγμα:

Η παράδοση είναι αξία σημαντική και για έναν άλλο λόγο. Παρέχει στον άνθρωπο πρότυπα για μίμηση. Είναι γνωστός ο ρόλος που διαδραματίζουν τα πρότυπα ιδιαίτερα στη ζωή των νέων. Είναι τα στηρίγματα που στηρίζουν αυτούς σε περίοδο αμφιβολίας και κλονισμού. Δίνουν κατευθυντήριες γραμμές, χαράσσουν πορείες και βοηθούν στον προσδιορισμό σαφών και σταθερών στόχων. Καλλιεργούν το πνεύμα της άμιλλας και δυναμώνουν την προσπάθεια για επίτευξη των στόχων που τίθενται. Η ιστορία παραδίδει πως ο Θουκυδίδης είχε ως πρότυπο τον Ηρόδοτο, ο Θεμιστοκλής τον Μιλτιάδη και ο Μ. Αλέξανδρος τον Αχιλλέα. Όλοι αυτοί οι άνδρες οφείλουν το μεγαλείο τους σε μεγάλο ποσοστό στην επίδραση των προτύπων τους. Η παράδοση είναι πλούσια σε αξιομίμητα πρότυπα. Σε αυτή κινούνται θαυμάσιοι άνδρες που αναδείχτηκαν σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δράσης και ανταποκρίνονται σε όλες τις επιθυμίες. Θα μπορούσε βέβαια να πει κανείς πως και το παρόν προσφέρει αξιόλογα πρότυπα. Δεν το αμφισβητεί κανείς. Αλλά τα πρότυπα αυτά δεν έχουν δοκιμαστεί στην καταλυτική δύναμη του χρόνου και δεν έχουν καταξιωθεί. Ο πιο σίγουρος, λοιπόν, οδηγός είναι η παράδοση.

 

2. Για τον άνθρωπο ως έθνος:

α) Διατηρεί την εθνική φυσιογνωμία – την εθνική ταυτότητα,

β) Καλλιεργεί το εθνικό φρόνημα – την εθνική περηφάνια,

γ) Καλλιεργεί την εθνική αυτογνωσία.

 

ΙΙ. Δεύτερο ζητούμενο: Ποια στάση επιβάλλεται να πάρει ο άνθρωπος απέναντί στην παράδοση, για να είναι δημιουργική;

 

[Και εδώ η λέξη ‘στάση’ μας προσανατολίζει στη χρήση επιθέτων σε -ικός, π.χ. κριτική στάση κλπ. Πάντως οφείλουμε να γνωρίζουμε πως στο δεύτερο ζητούμενο θα περάσουμε με μια σύντομη μεταβατική παράγραφο].

 

Α. Μετάβαση: Η παράδοση είναι ωφέλιμη ……. Όχι όμως πάντα……. Όλα έχουν δυο πλευρές κλπ. Οφείλουμε λοιπόν να τηρούμε ορθή στάση απέναντί της, για να είναι δημιουργική…… Ποια είναι αυτή;]

 

Β. Στάση:

1.     Επιλεκτική (κάποια στοιχεία της μουσειακά…..)

2.     Κριτική

3.     Ενεργητική

α) Να τη γνωρίσουμε……

β) Να την οργανώσουμε ……..

γ) Να την ανανεώσουμε…….

δ) Να την «μπολιάσουμε» με τα ξένα στοιχεία

 

[Εξυπακούεται πως και εδώ πρέπει να δικαιολογήσουμε τις επιλογές μας. Γιατί επιλέγουμε τη συγκεκριμένη στάση; Πώς αυτή θα καταστήσει την παράδοση δημιουργική; Εξάλλου, οφείλουμε νε ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε με τον όρο ‘δημιουργική παράδοση’. Ας λάβουμε υπόψη πως είναι δυνατό να πούμε και ποια στάση δεν πρέπει να υιοθετούμε και γιατί. Το κείμενο προσφέρει πολλές ιδέες για αξιοποίηση].

 

Επίλογος

1. Γενίκευση: Σημαντικός ο ρόλος της παράδοσης, αλλά όχι πάντα….

2. Προέκταση: Ανάγκη τήρησης της σωστής στάσης – η ευθύνη όλων μας …………

 

 


Έκθεση

Συγγραφέας: Δρ. Φιλολογίας Αθανάσιος Φραγκούλης   http://athanasiosfragkoulis.blogspot.gr
Προγραμματισμός και σχεδιασμός web: Ανδρέας Τάσσος

  • Εάν η εφαρμογή δεν ανταποκρίνεται ή βγάλει μήνυμα λάθους πατήστε το πλήκτρο F5 ( ανανέωση ).
  • Για να εκμεταλλευτείτε όλη την οθόνη και να μπείτε σε κατάσταση πλήρους οθόνης (ή για να βγείτε) πατήστε το πλήκτρο F11.
  • Μπορείτε να μεγαλώσετε ( ζουμ ) την εφαρμογή με "ctrl και +" και να τη μικρύνετε με "ctrl και -"

Ιστοσελίδα: www.lexigram.gr | e-mail: info@lexigram.gr | τηλέφωνα: +30 210 6458183

© 1998 - 2012 LexiGram



Σειριακός :


Είστε ο χρήστης :

Στη δοκιμαστική έκδοση βλέπετε μόνο την πρώτη "Οθόνη" του κάθε κεφαλαίου. Στην πλήρη έκδοση βλέπετε όλη την ύλη

Την πλήρη έκδοση την αγοράζετε πατώντας εδώ.