Λίγα λόγια για το βιβλίο
 Μέρος Πρώτο
Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ
ΙΙ. ΣΤΑΔΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
ΙΙΙ. ΜΟΡΦΕΣ ΘΕΜΑΤΩΝ
ΙV. ΤΑ ΜΕΡΗ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ
V. ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ
VΙ. ΜΕΤΑ ΤΗ ΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ
VΙI. ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΕΙΔΗ
 Μέρος Δεύτερο
Α. ΤΥΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ
Β. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΔΟΜΗΣ
Γ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ
Δ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ
Ε. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΥΦΟΛΟΓΙΚΕΣ
ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑΣ
 Α' Λυκείου
Α. Αξίες
Β. Γλώσσα
Γ. Γλωσσομάθεια
Δ. Διάλογος
Ε. Αναλφαβητισμός
ΣΤ. Ενδυμασία - Μόδα
Ζ1. Το χάσμα των γενεών
Ζ2. Η ευθύνη των νέων για το μέλλον
Η. Ιδανικά - Πρότυπα
Θ. Σεβασμός
Ι. Ελεύθερος χρόνος - ψυχαγωγία
Α. Τουρισμός
ΙΒ. Φανατισμός
 Β' Λυκείου
Α. Λακωνικότητα
Β. Οικογένεια
Γ. Τεχνολογία και τεχνική
Δ. Μέσα μαζικής επικοινωνίας και ενημέρωσης
Ε. Τύπος
ΣΤ. Τηλεόραση
Ζ. Διαφήμιση
Η. Βιβλίο
Θ. Ρατσισμός - Κοινωνικός αποκλεισμός
Ι. Μετανάστευση
ΙΑ. Αθλητισμός
ΙΒ. Εργασία - Επάγγελμα
ΙΓ. Τηλεργασία
ΙΔ. Εξειδίκευση
ΙΕ. Ανεργία
ΙΣΤ. Τέχνη
ΙΖ. Κριτική
ΙΗ. Αμφισβήτηση
ΙΘ. Παγκοσμιοποίηση
 Γ' Λυκείου
Α. Δικαιώματα και υποχρεώσεις
Β. Πολιτισμός
Γ. Αγωγή - Παιδεία - Εκπαίδευση
Δ. Η Ευρωπαϊκή διάσταση στην εκπαίδευση
Ε. Επιστήμη και γνώση
ΣΤ. Βιοτεχνολογία - Βιοηθική
Ζ. Πνευματικός άνθρωπος
Η. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές
Θ. Ανθρωπισμός
Ι. Περιβάλλον
ΙΑ. Καταναλωτισμός
ΙΒ. Παράδοση
ΙΓ. Δημοκρατία
ΙΔ. Βία
ΙΕ. Ελλάδα και Ευρώπη
ΙΣΤ. Τροχαία ατυχήματα
ΙΖ. Αλλοτρίωση

Γ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ - ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

1. Ασκήσεις σχετικές με τον χωρισμό ενός κειμένου σε ευρύτερες νοηματικές ενότητες

·        Να χωρίσετε το κείμενο σε ευρύτερες νοηματικές ενότητες (Β΄σ. 251, Γ΄σ. 68, 181, 188)

·        Να χωρίσετε το κείμενο σε ευρύτερες νοηματικές ενότητες και να βάλλετε πλαγιότιτλους (Β΄ σ. 251, Γ΄ σ. 68, 181).

Ο χωρισμός ενός κειμένου σε ευρύτερες νοηματικές ενότητες σχετίζεται με τη δομή και την οργάνωσή του, αλλά έχει σχέση και με την κατανόησή του. Πόσο σημαντική είναι αυτή η δραστηριότητα φαίνεται από το γεγονός πως όλα τα σύγχρονα διδακτικά βιβλία χωρίζουν την ύλη σε ευρύτερες νοηματικές ενότητες και χρησιμοποιούν αντίστοιχους πλαγιότιτλους. Πέρα από αυτό, είναι γνωστό πως ο χωρισμός αυτός βοηθά στη σύνταξη μιας περίληψης [Βλ. Έκφραση-Έκθεση, 2005, τ. Β΄ (σ. 249, 252). Αθήνα: ΟΕΔΒ]. Εκεί πληροφορούμαστε πως τα κεφάλαια ενός βιβλίου, τα μέρη του κειμένου (Πρόλογος, Κύριο μέρος, Επίλογος) ή ένα σύνολο παραγράφων που έχουν το ίδιο νοηματικό κέντρο μπορούν να αποτελέσουν ευρύτερη νοηματική ενότητα. Ο χωρισμός γίνεται πάντα με κάποια ενιαία βάση. Ως βάση μπορούν να ληφθούν στοιχεία μορφής και περιεχομένου:

·        Ο χρόνος κατά τον οποίο λαμβάνουν χώρα τα γεγονότα (παρόν- παρελθόν-μέλλον)

·        Ο τόπος στον οποίο λαμβάνουν χώρα τα γεγονότα

·        Τα πρόσωπα που παρουσιάζονται ή αποχωρούν και δημιουργούν, έτσι, διάφορες σκηνές

·        Οι αφηγηματικές τεχνικές (αφήγηση, περιγραφή, διάλογος κλπ.)

·        Στοιχεία της μορφής, όπως μια αντίθεση

·        Οι ιδέες του κειμένου.

Στην περίπτωσή μας ο χωρισμός γίνεται κατά κανόνα με βάση τις ιδέες, αφού εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι δοκίμιο ή άρθρο ή άλλο δημοσιογραφικό είδος. Πολλές φορές μια θεματική πρόταση ή μια μεταβατική περίοδος βοηθά στον προσδιορισμό των νοηματικών ενοτήτων.

Παράδειγμα 1ο

Η θεματική πρόταση «Οι κυριότερες από τις υποχρεώσεις αυτές είναι οι ακόλουθες» του δοκιμίου του Θ. Μαυρόπουλου [Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄(σ. 329). Αθήνα: ΟΕΔΒ] δίνει μια ευρύτερη νοηματική ενότητα με πλαγιότιτλο: «Οι κυριότερες υποχρεώσεις του πνευματικού ανθρώπου».

Παράδειγμα 2ο

Η θεματική πρόταση «Από την πλευρά του περιεχομένου πάλι η γλώσσα της εξουσίας μηδενίζει τη σκέψη...»[Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 222). Αθήνα: ΟΕΔΒ] βοηθά στη διάκριση μιας ευρύτερης νοηματικής ενότητας με πλαγιότιτλο «Η γλώσσα της εξουσίας από την άποψη του περιεχομένου».

Παράδειγμα 3ο

Η μεταβατική παράγραφος «Γνωρίζετε ποια υπήρξαν τα αίτια, τα οποία προεκάλεσαν την εξέγερσιν του Αυγούστου παρελθόντος έτους...» [Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 69). Αθήνα: ΟΕΔΒ] δίνει τη δυνατότητα διάκρισης μιας ευρύτερης νοηματικής ενότητας με πλαγιότιτλο «Τα αίτια της εξέγερσης του Αυγούστου...».

Ας έχουμε υπόψη πως μια ενότητα μπορεί να διαιρεθεί σε υποενότητες. Έτσι, δημιουργείται ένα πρόβλημα όσον αφορά τη διαίρεση που θα επιλέξει κανείς. Ας υποθέσουμε πως ένα κείμενο που αναφέρεται στις «επιπτώσεις που έχει η επαφή με τη φύση» έχει την παρακάτω διαγραμματική μορφή:

Πρόλογος

1. Γενικά…

2. Πρόβλημα…

3. Θέση…

Κύριο Θέμα

Ι. Επιπτώσεις για το σώμα

Α. Θετικές

Β. Αρνητικές

ΙΙ. Επιπτώσεις για το πνεύμα

Α. Θετικές

          1. Γνώση

          2. Κρίση

          3. Φαντασία

Β. Αρνητικές

ΙΙΙ. Επιπτώσεις για την ψυχή

Α. Συναίσθημα

Β. Ηθική

Γ. Αισθητική κλπ.

Επίλογος

1. Γενίκευση

2. Προέκταση

         

Από το διάγραμμα φαίνεται πως κάθε βασική ιδέα (Ι, ΙΙ, ΙΙΙ) θα μπορούσε να ληφθεί ως μία ευρύτερη νοηματική ενότητα, αλλά και οι θετικές επιπτώσεις για το πνεύμα (ΙΙ Α) θα μπορούσαν να θεωρηθούν ευρύτερη νοηματική ενότητα. Ο χωρισμός και η βάση στην οποία στηρίζεται εξαρτάται από τη μορφή και τις ιδέες του κειμένου. Πάντως, είναι αδιανόητο να ενωθούν σε μια ευρύτερη νοηματική ενότητα κάποια στοιχεία του Προλόγου και κάποια στοιχεία του Κύριου Θέματος ή κάποια στοιχεία σχετικά με το σώμα με κάποια στοιχεία σχετικά με το πνεύμα κλπ. Γενικά, σε αυτού του τύπου τις ασκήσεις καλό είναι, έστω και αν δε ζητείται, να τίθεται σε κάθε νοηματική ενότητα κάποιος πλαγιότιτλος.

Άσκηση: «Να χωρίσετε το κείμενο σε ευρύτερες νοηματικές ενότητες (και να βάλετε κατάλληλους πλαγιότιτλους στην κάθε μια)»

Ενδεικτική απάντηση:

Το κείμενο αυτό χωρίζεται (ή μπορεί να χωριστεί) στις παρακάτω ευρύτερες νοηματικές ενότητες με βάση το περιεχόμενο και τις ιδέες του:

1η νοηματική ενότητα: «χ……………….ψ» (παράγρ. 1η-3η): ………….(πλαγιότιτλος).

2η νοηματική ενότητα: «ω……………….z» (παράγρ. 4η-7η): ………….(πλαγιότιτλος)».

2. Ασκήσεις σχετικές με την περίληψη κειμένου

·        Δώστε την περίληψη του κειμένου (Β΄ σ. 265, Γ΄σ. 117, 188)

·        Να παρουσιάσετε βάσει σχεδίου σε γραπτό κείμενο το περιεχόμενο του κειμένου, ώστε να πάρει το μήνυμα κάποιος που δεν το έχει διαβάσει (Γ΄ σ. 254).

Η απόδοση του κειμένου με περιληπτικό τρόπο είναι υποχρεωτική άσκηση και, μάλιστα, αποδίδει το 1/4 της συνολικής βαθμολογίας (25 μ.). Αξίζει, λοιπόν, να ασκηθεί κάποιος στη σύνταξη της περίληψης.

Η περίληψη διδάσκεται στους μαθητές στο Δημοτικό, στο Γυμνάσιο και το Λύκειο:

Α. Δημοτικό: Κατά την άσκηση των μαθητών της Γ-Δ΄ και Ε-Στ΄τάξεων τόσο στον προφορικό όσο και στον γραπτό λόγο δίνεται μεγάλη σημασία στην πύκνωση και σύμπτυξη του λόγου και στην περιληπτική απόδοση ενός κειμένου κλπ. [Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγράμματος Σπουδών, 2002 (σ. 28, 29, 33, 34). Αθήνα: Π.Ι.].

Β. Γυμνάσιο: Τις πρώτες γνώσεις σχετικά με την περίληψη οι μαθητές αποκτούν στη Α΄ Γυμνασίου. Στην Ενότητα 3 [Νεοελληνική Γλώσσα, 2006, τ. Α΄ (σ. 48). Αθήνα: ΟΕΔΒ] δίδονται:

1. Ο ορισμός της περίληψης: «είναι ένα σύντομο κείμενο που συμπυκνώνει το βασικό περιεχόμενο ενός μεγαλύτερου κειμένου και μας πληροφορεί γι’ αυτό».

2. Οι μορφές που μπορεί να πάρει: α) η μορφή του τίτλου ενός κειμένου, β) η μορφή της σύντομης απόδοσης του περιεχομένου ενός βιβλίου, γ) η μορφή αγγελίας, διαφήμισης, τίτλου ειδήσεων κλπ.

3. Τα βασικά βήματα που οδηγούν στη σύνταξη της περίληψης:

α) Η προσεκτική ανάγνωση του κειμένου,

β) ο εντοπισμός του βασικού θέματος (θεματικού κέντρου) του κειμένου,

γ) η μελέτη της δομής των παραγράφων και η υπογράμμιση των βασικών λέξεων,

δ) η γραφή σύντομων πλαγιότιτλων σε κάθε παράγραφο (ή σε κάθε ευρύτερη νοηματική ενότητα) και

ε) η γραφή της περίληψης που:

·        Ξεκινά με αναφορά στο κείμενο ή τον συγγραφέα

·        Αξιοποιεί τις απαραίτητες διαθρωτικές λέξεις

·        Περιέχει την κύρια θέση και τις βασικές ιδέες του κειμένου

·        Έχει πληροφοριακό χαρακτήρα και δε σχολιάζει το κείμενο

·        Δεν υπερβαίνει τον αριθμό των λέξεων που ορίζονται.

 

Οι γνώσεις αυτές συμπληρώνονται στη Β΄ τάξη του Γυμνασίου. Στην Ενότητα 2 [Νεοελληνική Γλώσσα, 2006, τ. Β΄ (σ. 39). Αθήνα: ΟΕΔΒ] γίνεται προσπάθεια άσκησης των μαθητών στη σύνταξη της Περίληψης. Πιο συγκεκριμένα, δίδεται ένα διαγραμματικό σχέδιο της Περίληψης:

Παρουσίαση θέματος-νοηματικού κέντρου (Το κείμενο αυτό μας ενημερώνει ή αναφέρεται στο.....

1ος πλαγιότιτλος (Αρχικά, αναλυτικότερα, πιο συγκεκριμένα...)

2ος πλαγιότιτλος

3ος πλαγιότιτλος

4ος πλαγιότιτλος

Εφιστάται η προσοχή στην επιλογή και χρήση των κατάλληλων συνδετικών λέξεων.....

Η προσπάθεια άσκησης των μαθητών στη σύνταξη περίληψης συνεχίζεται και στην Γ΄ τάξη. Έτσι, στην Ενότητα 8 (Νεοελληνική Γλώσσα, 2006, τ. Γ΄ (σ. 145). Αθήνα: ΟΕΔΒ] επαναλαμβάνονται οι παραπάνω πληροφορίες με την προσθήκη ότι α) δεν είναι απαραίτητο να μιμούμαστε το ύφος του συγγραφέα και β) η χρήση αυτούσιων λέξεων ή φράσεων του αρχικού κειμένου καλό είναι να αποφεύγεται.

Γ. Λύκειο: Η Περίληψη διδάσκεται συστηματικά στη Β΄ Τάξη [Έκφραση-Έκθεση, 2005, τ. Β΄ (σ. 262-276). Αθήνα: ΟΕΔΒ]. Εκεί γίνεται λόγος για

·     Περίληψη-εισαγωγικό σημείωμα σε κεφάλαιο βιβλίου

·     Περίληψη περιεχομένου ενός βιβλίου για βιβλιογραφική ενημέρωση

·     Περίληψη λογοτεχνικού έργου

·     Περίληψη (δημοσιογραφική) μιας συζήτησης

·     Περίληψη ενός άρθρου ή ενός δοκιμίου.

Πέρα από αυτό περιγράφεται η τεχνική της σύνταξης μιας περίληψης και τα στάδια-φάσεις από τα οποία περνά μέχρι να λάβει την τελική της μορφή.

Α. ΠΡΩΤΗ ΦΑΣΗ

1.     Προσεκτική ανάγνωση

2.     Επισήμανση των βασικών στοιχείων κατά παράγραφο ή νοηματική ενότητα

3.     Σύνταξη πλαγιότιτλων.

Β. ΔΕΥΤΕΡΗ ΦΑΣΗ

1.     Επιλογή των πλαγιότιτλων που θα χρησιμοποιηθούν

2.     Οργάνωση των πλαγιότιτλων με μορφή σχεδίου.

Γ. ΤΡΙΤΗ ΦΑΣΗ

Μετατροπή του σχεδίου σε κείμενο, που

1. Είναι περίπου το 1/3 του κειμένου. Ας σημειωθεί πως στην περίπτωσή μας ορίζεται ο αριθμός των λέξεων που πρέπει να χρησιμοποιηθούν. Ας έχουμε υπόψη πως επιτρέπεται κάποια παρέκκλιση της τάξης του 10/100, δηλ. οι 100 λέξεις να γίνουν 110 ή 90.

2. Είναι προσωπική δημιουργία, αλλά δεν προδίδει το ύφος του συγγραφέα.

3. Έχει πληροφοριακό χαρακτήρα και δεν περιέχει σχόλια ή κρίσεις του συντάκτη.

4. Δεν χρησιμοποιεί υπερβολικά λέξεις ή φράσεις του συγγραφέα και δηλώνει σε εισαγωγικά ό,τι δανείζεται «αυτολεξεί» από αυτόν.

5. Αποφεύγει τη υπερβολική γενίκευση και αφαίρεση και ακολουθεί τεχνικές πύκνωσης:

·        απαλοιφή προσδιορισμών

·        αντικατάσταση ειδών από γένη

·        αντικατάσταση μιας περιόδου από λεκτική πράξη

·        αντικατάσταση μιας σειράς ενεργειών από φράση-τίτλο

·        απαλοιφή δευτερευουσών προτάσεων

6. Αποφεύγει κάθε κριτική ή σχόλιο.

Εδώ γίνεται λόγος για διάφορους τύπους Περίληψης. Η Περίληψη χαρακτηρίζεται:

Α. Με βάση την έκταση:

1.     Συνοπτική

2.     Εκτενής

Το πρόβλημα που δημιουργείται είναι ποιο είδος να προτιμήσει ο μαθητής. Αυτό υποβάλλεται από τον τύπο του κειμένου, τις ιδέες του και την οργάνωσή του από τη μια και τον αριθμό των λέξεων με τις οποίες ζητείται να αποδοθεί. Είναι δυνατό ένα σύντομο κείμενο να περιέχει πολλές «σπασμένες» ιδέες πράγμα που καθιστά δύσκολη την περιληπτική απόδοση του περιεχομένου με λίγες λέξεις, ενώ ένα εκτενέστερο κείμενο μπορεί να είναι αρκετά οργανωμένο και να μπορεί να αποδοθεί περιληπτικά με λίγες λέξεις. Πάντως, όταν οι συνθήκες το επιτρέπουν, οι μαθητές πρέπει να επιλέγουν την εκτενή και λεπτομερειακή περίληψη.

Β. Με βάση τη σύνταξη:

1.     Περίληψη με Ενεργητική φωνή

2.     Περίληψη με Παθητική φωνή

Και εδώ δημιουργείται πρόβλημα επιλογής. Η ενεργητική φωνή είναι σαφέστερη από την παθητική που είναι γενική και αόριστη. Επειδή στην παθητική φωνή το συντακτικό υποκείμενο δεν ταυτίζεται με το λογικό, αυτή ευνοεί τη διάπραξη συντακτικών σφαλμάτων. Καλό είναι, λοιπόν, οι μαθητές να προτιμούν την ενεργητική φωνή στην ανάπτυξη της περίληψης. Εκείνο που πρέπει να αποφεύγεται είναι η εναλλαγή των δύο συντάξεων.

Γ. Με βάση την τεχνική:

1.     Τυποποιημένη

2.     Ελεύθερη

Εδώ το πρόβλημα της επιλογής είναι πιο σύνθετο. Η ελεύθερη αποφεύγει τα καλούπια και έτσι τονίζει περισσότερο την προσωπική παρέμβαση και αυτενέργεια των μαθητών. Όμως, το είδος αυτό της περίληψης πρέπει να αποφεύγεται για πολλούς λόγους:

α) Δεν έχει αρχές και κανόνες και, επομένως, δε διδάσκεται,

β) αφού δε διδάσκεται με βάση κάποιες αρχές, είναι δύσκολη η αξιολόγησή της· το υποκειμενικό στοιχείο είναι εντονότερο και πιο επικίνδυνο,

γ) δε δίνει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να διακρίνει τι ανήκει στον συγγραφέα και τι στον συντάκτη της περίληψης.

Με βάση όσα προηγήθηκαν προκύπτουν τα παρακάτω δομικά χαρακτηριστικά μιας περίληψης:

Α. Αρχίζει με μια γενική φράση-περίληψη της περίληψης

Προσοχή:

Ας υποθέσουμε πως έχουμε ένα κείμενο που αναφέρεται στις «αρνητικές συνέπειες του καπνίσματος για τους νέους». Η φράση αυτή μπορεί να είναι: «Το κείμενο (άρθρο, δοκίμιο κλπ.) αναφέρεται

·        στο κάπνισμα

·        στις συνέπειες του καπνίσματος

·        στις αρνητικές συνέπειες του καπνίσματος

·        στις αρνητικές συνέπειες του καπνίσματος για τους νέους».

Όλα είναι δεκτά, αλλά ποιο είναι το καλύτερο; Νομίζω πως είναι ευνόητο πως το τελευταίο είναι το καλύτερο, γιατί αποδίδει επακριβώς το περιεχόμενο του κειμένου.

Β. Αξιοποιεί τον παραδειγματικό άξονα: Αρχίζει με το «Ο συγγραφέας………..» και δεν αλλάζει υποκείμενο (συνοχή με παράλειψη εννοούμενου υποκειμένου).

Γ. Χρησιμοποιεί διαρθρωτικές λέξεις: στην αρχή, στον πρόλογο, αρχίζοντας……….στη συνέχεια, στο κύριο μέρος, συνεχίζοντας ……………στο τέλος, στον επίλογο, τελειώνοντας κλπ. και αξιοποιεί λέξεις όπως παράλληλα, ακόμη, εκτός από αυτό.

Δ. Αξιοποιεί το κατάλληλο κατά περίσταση ρήμα: υπογραμμίζει, τονίζει, αναφέρει, λέει, διατυπώνει την άποψη, επισημαίνει/ ανατρέπει, αντικρούει, αναιρεί, / παραθέτει/ προσθέτει/ κρίνει, αναλύει/ συμπεραίνει κλπ. Πάντως, σε μια περίληψη δεν είναι καλό να χρησιμοποιεί κανείς πολλές διαρθρωτικές λέξεις, γιατί τότε διασπάται το κείμενο και γίνεται πληκτικό. Οι διαρθρωτικές λέξεις περιορίζονται με τη χρήση λόγου παρατακτικού, δηλ. αποφυγή δευτερευουσών επιρρηματικών προτάσεων και τη σύνδεση ομοειδών ιδεών ή παραγράφων με το ίδιο θέμα (π.χ. τονίζει .........το χ και υποστηρίζει ........το ψ).

 

Το βιβλίο Έκφραση-Έκθεση της Β΄ Λυκείου (2005, σ. 264) παραθέτει δυο περιλήψεις του κειμένου «Η πολιτική διάσταση των Ευμενίδων του Αισχύλου» που υπάρχει σε αυτό (σ. 241). Η πρώτη είναι εκτενής, ενώ η δεύτερη είναι συνοπτική. Πάντως, και οι δύο χρησιμοποιούν την ίδια αρχική φράση, τις ίδιες διαρθρωτικές λέξεις, τα ίδια ρήματα, κινούνται στον παραδειγματικό άξονα. Η μόνη διαφορά είναι πως η πρώτη είναι σαφέστερη από τη δεύτερη, γιατί περιέχει κάποιες ουσιώδεις και κατατοπιστικές λεπτομέρειες και θεωρείται καλύτερη.

Παράδειγμα 1ο:

«Το παραπάνω άρθρο αναφέρεται στην πολιτική διάσταση των Ευμενίδων του Αισχύλου. Ο συντάκτης του στον πρόλογό του εντοπίζει τις ιδιομορφίες του αρχαίου θεάτρου που μας βοηθούν να κατανοήσουμε την αρχαία ελληνική τραγωδία. Στο κύριο μέρος συγκρίνει το αρχαίο με το σύγχρονο θέατρο. Στην αρχή επισημαίνει τις εξής διαφορές: 1) Η παρακολούθηση της θεατρικής παράστασης ήταν αντικείμενο κρατικής μέριμνας, ενώ σήμερα είναι ιδιωτική υπόθεση, 2) Η θεατρική παράσταση ήταν αναπόσπαστο τμήμα των Μ. Διονυσίων, ενώ σήμερα είναι ανεξάρτητη πολιτιστική εκδήλωση, 3) Ο χαρακτήρας των έργων ήταν εφήμερος και ανεπανάληπτος, ενώ σήμερα τα έργα προορίζονται για επαναλήψεις. Στη συνέχεια παρουσιάζει τους παράγοντες που μαρτυρούν την πολιτική σημασία του αρχαίου θεάτρου, δηλ. τη μεγάλη λαϊκή συμμετοχή και την παιδευτική λειτουργία του. Τέλος ο συγγραφέας αναφέρεται στην ιδιαιτερότητα της τραγωδίας να παίρνει τα θέματά της από γνωστούς μύθους, κατά την επεξεργασία των οποίων υπεισέρχονταν στοιχεία ή προβληματισμοί από τη σύγχρονη ζωή με υπαινικτική μορφή».

Παράδειγμα 2ο

«Το παραπάνω άρθρο αναφέρεται στην πολιτική διάσταση των Ευμενίδων του Αισχύλου. Ο συντάκτης του στον πρόλογό του εντοπίζει τις ιδιομορφίες του αρχαίου θεάτρου που μας βοηθούν να κατανοήσουμε την αρχαία ελληνική τραγωδία. Στο κύριο μέρος συγκρίνει το αρχαίο με το σύγχρονο θέατρο και με το σύγχρονο. Στην αρχή επισημαίνει τις διαφορές. Στη συνέχεια παρουσιάζει τους παράγοντες που μαρτυρούν την πολιτική σημασία του αρχαίου θεάτρου. Τέλος ο συγγραφέας αναφέρεται στην ιδιαιτερότητα της τραγωδίας να παίρνει τα θέματά της από γνωστούς μύθους και τον τρόπο επεξεργασίας τους.

Παράδειγμα 3ο (Κείμενο: Η κριτική των νέων, του Αγγ. Τερζάκη)

«Σε παλιότερες εποχές οι μεγαλύτερες γενιές είχαν περίοπτη κοινωνική θέση που κανείς δεν μπορούσε να αμφισβητήσει. Άλλωστε η σταθερότητα και τα παγιωμένα δικαιώματα ήταν αναμφίβολα αποδεκτά. Το διαλυτικό πνεύμα της εποχής μας έγκειται στο ότι καταλύθηκε κάθε αυθεντία. Η σταθερότητα έπαψε να διακρίνει τον κόσμο μας, και η αγωνία κατέκλυσε την ψυχή του σύγχρονου ανθρώπου. Σ’ αυτό το κλίμα αστάθειας ο νέος δεν πιστεύει σε αυθεντίες ούτε είναι εύπιστος. Καταδικάζει την κενολογία, τους πανηγυρικούς λόγους, τις αυθεντίες, και απαιτεί ειλικρίνεια και σαφείς απαντήσεις».

Αυτή είναι ένα δείγμα ελεύθερης περίληψης που δημιουργεί σύγχυση, γιατί δημιουργεί την εντύπωση στον αναγνώστη πως κάποια στοιχεία ανήκουν στον συντάκτη της και όχι στον συγγραφέα. Πέρα από αυτό οι ιδέες δεν έχουν συνοχή και συνεκτικότητα. Θα μπορούσε να γίνει πιο ανεκτή, αν γίνονταν κάποιες παρεμβάσεις και διορθώσεις και έπαιρνε την παρακάτω μορφή:

«Το κείμενο αυτό αναφέρεται στην κριτική που ασκούν οι μεγάλοι για τους νέους. Σύμφωνα με τον συγγραφέα σε παλιότερες εποχές οι μεγαλύτερες γενιές είχαν περίοπτη κοινωνική θέση που κανείς δεν μπορούσε να αμφισβητήσει, γιατί η σταθερότητα και τα παγιωμένα δικαιώματα ήταν αναμφίβολα αποδεκτά. Σήμερα όμως επικρατεί ένα διαλυτικό πνεύμα που κατέλυσε κάθε αυθεντία, η σταθερότητα έπαψε να διακρίνει τον κόσμο μας και η αγωνία κατέκλυσε την ψυχή του σύγχρονου ανθρώπου. Σ’ αυτό το κλίμα της αστάθειας, όπως λέει ο συγγραφέας, ο νέος δεν πιστεύει σε αυθεντίες κι ούτε είναι εύπιστος· καταδικάζει την κενολογία, τους πανηγυρικούς λόγους και τις αυθεντίες και απαιτεί ειλικρίνεια και σαφείς απαντήσεις».

 

Προσέξτε ακόμη μια Περίληψη που περιέχεται στο βιβλίο Έκφραση-Έκθεση της Β΄ Λυκείου (2005, σ. 273):

«Πτυχές των νέων προγραμμάτων σπουδών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στη χώρα μας για τη ‘Γλωσσική διδασκαλία’ και τη ‘Νεοελληνική Γλώσσα’ εξετάζει το παρόν άρθρο. Συζητά τη θεωρητική θεμελίωση της επικοινωνιακής προσέγγισης, όπως εμφανίζεται στα κείμενα των προγραμμάτων, και επισημαίνει δείκτες συνέχειας και μεταβολής ως προς τη στοχοθεσία τους. Διατυπώνονται τέλος προϋποθέσεις που, κατά την άποψη του συγγραφέα, διασφαλίζουν τη σύνδεση πολιτειακής βούλησης και διδακτικής πράξης στην περίπτωση του γλωσσικού μαθήματος».

Η συνοχή μεταξύ των δυο πρώτων περιόδων επιτυγχάνεται με την παράλειψη ενός εννοούμενου όρου (του υποκειμένου: το παρόν άρθρο). Η δεύτερη περίοδος ακολουθεί την ενεργητική σύνταξη, ενώ η τρίτη χρησιμοποιεί την παθητική. Είναι εύκολο να διακρίνει κανείς πως υπάρχει ένα λογικό κενό: από ποιον διατυπώνονται; Αν ο συντάκτης ακολουθούσε την ενεργητική σύνταξη, αν είχε εκφραστική ενότητα, και χρησιμοποιούσε το ρήμα διατυπώνει, δε θα υπήρχε κανένα πρόβλημα. Θα μπορούσε να άρει κανείς την έλλειψη συνεκτικότητας, αν χρησιμοποιούσε το λογικό υποκείμενο (ποιητικό αίτιο) ή κάποιο προσδιορισμό (σε αυτό).

3. Ασκήσεις σχετικές με τον τίτλο ή πλαγιότιτλο

·        Νομίζετε ότι ο τίτλος της είδησης είναι πετυχημένος; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας (τ. Β΄, σ. 35)

·        Να επιλέξετε δυο τίτλους και να γράψετε τις αντίστοιχες ειδήσεις (τ. Β΄, σ. 37)

·        Να συζητήσετε τη λειτουργία του τίτλου…(τ. Β΄, σ. 39)

·        Να βάλετε τίτλους στα δημοσιεύματα της διπλανής στήλης προσπαθώντας να αποδώσετε την οπτική γωνία και το ύφος (σοβαρό, δραματικό, αστείο κλπ.) της είδησης (τ. Β΄, σ. 40)

·        Να δώσετε έναν κατάλληλο τίτλο στην είδηση (τ. Β΄, σ. 37)

·        Διαβάστε το κείμενο προσεκτικά και προσπαθήσετε να εντοπίσετε το νοηματικό του κέντρο. Στη συνέχεια να δώσετε τον κατάλληλο πλαγιότιτλο (τ. Β΄, σ. 241)

·        Να βγάλετε πλαγιότιτλους των παραγράφων ή των ευρύτερων ενοτήτων….. και να δώσετε την περίληψη του κεφαλαίου (τ. Β΄, σ. 263)

·        Χωρίστε το κείμενο σε νοηματικές ενότητες, δώστε τους ανάλογους πλαγιότιτλους …….(τ. Γ΄, σ. 68).

Για τον τίτλο γίνεται λόγος και στο Γυμνάσιο, αφού σε αυτόν στηρίζεται η σύνταξη της περίληψης [Νεοελληνική γλώσσα, τ. Β΄, 2006 (σ. 39. Αθήνα: ΟΕΔΒ και Νεοελληνική γλώσσα, τ. Γ΄, 2006 (σ. 145-147). Αθήνα: ΟΕΔΒ], αλλά και στη Β΄ τάξη του Λυκείου [Έκφραση-Έκθεση, 2005, τ. Β΄(σ. 19, 39). Αθήνα: ΟΕΔΒ]. Εκεί γίνεται λόγος για τις λέξεις που παραλείπονται συνήθως από τον τίτλο, όσον αφορά:

·     Τα ρήματα (τη σύνταξη, τον χρόνο, το πρόσωπο)

·     Τη στίξη

·     Το ύφος (δραματικό, σοβαρό, αστείο κλπ.)

·     Τη λογική ή ποιητική λειτουργία της γλώσσας)

Γενικά, όμως, το θέμα του τίτλου ή πλαγιότιτλου δε διδάσκεται συστηματικά και μεθοδικά πουθενά.

Οι ασκήσεις που μπορούν να δοθούν είναι οι εξής:

1.     Να θέσετε έναν τίτλο στο κείμενο ……

2.     Να χωρίσετε το κείμενο σε νοηματικές ενότητες και να βάλετε πλαγιότιτλους …….

3.     Να βάλετε έναν πλαγιότιτλο στη Χ παράγραφο …….

4.     Να σχολιάσετε τον τίτλο του κειμένου ……… (ενδείκνυται η τεχνική: Ναι μεν ……αλλά…….)

5.     Nα σχολιάσετε τον τίτλο του κειμένου και να βάλετε έναν εναλλακτικό τίτλο……

6.     Να βάλετε στο κείμενο έναν μεταφορικό, αστείο, ειρωνικό κλ.π. τίτλο ……

7.     Να βάλετε στο κείμενο έναν τίτλο με χρήση σημείου στίξης………

8.     Να βάλετε ως τίτλο μια φράση του κειμένου ή να βάλετε ως πλαγιότιτλο μια φράση της παραγράφου.

Οι ασκήσεις, δηλαδή, στρέφονται γύρω από α) τον τίτλο κειμένου, β) τον πλαγιότιτλο μιας νοηματικής ενότητας και γ) τον πλαγιότιτλο μιας παραγράφου.

Για να ανταποκριθεί κανείς με επιτυχία στις απαιτήσεις των παραπάνω τύπων των ασκήσεων οφείλει πρώτα πρώτα να γνωρίζει πως η ουσία μιας παραγράφου βρίσκεται, κατά κανόνα, στη θεματική πρόταση, ενώ ενός κειμένου στο τέλος του Προλόγου ή την αρχή του Κύριου Θέματος. Πολλές φορές το ίδιο το κείμενο μπορεί να μας βοηθήσει να βρούμε έναν πετυχημένο τίτλο. Προσέξτε, για παράδειγμα, τη φράση «Πάντως κάποια από τα γνωρίσματα που βοηθούν στην ανάγνωση και την αποκάλυψη αυτής της γλωσσικής ποικιλίας [δηλ. της γλώσσας της εξουσίας] είναι τα ακόλουθα» [Γλώσσα της εξουσίας και γλώσσα της παιδείας. Από το βιβλίο Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 221). Αθήνα: ΟΕΔΒ]. Η φράση αυτή μας βοηθά να βάλουμε ως πλαγιότιτλο στην ενότητα που ακολουθεί το: Τα γνωρίσματα της γλώσσας της εξουσίας.

Παράδειγμα 1ο

Θεματική Πρόταση παραγράφου: «Γεγονός είναι ότι το Ίντερνετ αποτελεί μια νέα μορφή επικοινωνίας» [Έκφραση-Έκθεση, 2005, τ. Β΄ (σ. 62). Αθήνα: ΟΕΔΒ]. Αυτή η θεματική πρόταση μας δίνει πλαγιότιτλο: «Το Ίντερνετ ως νέα μορφή επικοινωνίας».

Παράδειγμα 2ο

Πρόλογος κειμένου: «Αν επιχειρήσουμε να ταξινομήσουμε σχηματικά τα παιδαγωγικά ιδεώδη που διαμορφώθηκαν στην ευρωπαϊκή ιστορία μπορούμε να τα διαφοροποιήσουμε σε τέσσερις κατηγορίες» [Έκφραση-Έκθεση, 2005, τ. Β΄ (σ. 233). Αθήνα: ΟΕΔΒ]. Ο Πρόλογος αυτός μας δίνει τον τίτλο: «Τα είδη των παιδαγωγικών ιδεωδών της ευρωπαϊκής ιστορίας».

Γενικά, όμως, για να καλύψει κανείς όλα τα παραπάνω ερωτήματα, οφείλει να γνωρίζει τα χαρακτηριστικά ενός επιτυχημένου τίτλου/πλαγιότιτλου. Ο τίτλος, για να είναι επιτυχημένος, πρέπει να είναι:

1.     Α-ρηματικός / Ονοματικός, δηλ. να μην περιέχει ρήμα (χωρίς βέβαια, ο ρηματικός τίτλος να αποκλείεται):

Οι συνέπειες του καπνίσματος για τους νέους’

Ποιες συνέπειες έχει το κάπνισμα για τους νέους’

2.     Συνοπτικός, δηλ. να αποτελείται από όσο το δυνατό λιγότερες λέξεις:

‘Ποιες θετικές ή αρνητικές συνέπειες έχει το κάπνισμα για τους νέους που καπνίζουν’ (13 λέξεις)

‘Οι συνέπειες του καπνίσματος για τους νέους (7 λέξεις)

3.     Περιεκτικός, δηλ. να μην είναι ούτε ευρύτερος ούτε στενότερος από το περιεχόμενο του κειμένου που στεγάζει:

Οι συνέπειες του καπνίσματος στην υγεία των νέων’ (πιο συγκεκριμένο)

‘ Οι συνέπειες του καπνίσματος’

‘Οι συνέπειες του καπνίσματος για τους νέους’

‘ Το κάπνισμα’ (πιο γενικό)

4.     Κυριολεκτικός, δηλ. να βοηθά τον αναγνώστη να καταλάβει με τι ασχολείται ο συγγραφέας

Το τριφύλλι στην κορυφή…’ (μεταφορική χρήση της γλώσσας)

‘Ο Παναθηναϊκός στην κορυφή…’ (κυριολεκτική χρήση της γλώσσας).

5.     Προκλητικός, δηλ. να προκαλεί το ενδιαφέρον του αναγνώστη να διαβάσει το κείμενο.

Παράδειγμα 1ο

Τίτλος: «Εννοιολογική σύγχυση και πολιτική εκμετάλλευση» [Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 34). Αθήνα: ΟΕΔΒ]. Ο τίτλος αυτός που αναφέρεται σε ένα κείμενο σχετικό με την ανυπαρξία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μπορεί να συγκεντρώνει όλα τα άλλα γνωρίσματα του επιτυχημένου τίτλου, αλλά δεν επιτρέπει στον αναγνώστη να καταλάβει για ποια σύγχυση πρόκειται κλπ., όπως θα έκανε, για παράδειγμα, ο τίτλος «Η ανυπαρξία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων» ή ο τίτλος «Η σύγχυση και η πολιτική εκμετάλλευση της έννοιας ‘ανθρώπινα δικαιώματα’».

Παράδειγμα 2ο

Τίτλος: «Φιλοπαίγμονες εν ου παικτοίς» [Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 35). Αθήνα: ΟΕΔΒ]. Και αυτός ο τίτλος στεγάζει ένα κείμενο που αναφέρεται στην ύπαρξη ή μη ‘ανθρωπίνων δικαιωμάτων’. Αυτός ο τίτλος έχει λίγα από τα γνωρίσματα του επιτυχημένου τίτλου, αλλά πάνω από όλα είναι μεταφορικός και ασαφής. Ας σημειωθεί πως με αυτή τη φράση τελειώνει το κείμενο (χρήση μιας φράσης του κειμένου ως τίτλου). Πάντως, ο τίτλος αυτός εξυπηρετεί κάποιο βασικό σκοπό του τίτλου, δηλ. να κινήσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη και να τον ωθήσει να διαβάσει το κείμενο.

Σχολιασμός τίτλου:

Επειδή κανένας τίτλος δεν είναι τέλειος, καλό είναι όταν σχολιάζουμε έναν τίτλο, να χρησιμοποιούμε την τεχνική του Ναι μεν-Αλλά Έτσι, αν θέλαμε να σχολιάσουμε τον παραπάνω τίτλο, θα μπορούσαμε να πούμε:

«Ο τίτλος του κειμένου ‘φιλοπαίγμονες εν ου παικτοίς’ δεν μπορεί να θεωρηθεί επιτυχημένος. Αυτός είναι σύντομος, δηλαδή αποτελείται από λίγες λέξεις, και αρηματικός, δηλ. δεν περιέχει ρήμα, και μπορεί να κεντρίζει την περιέργεια του αναγνώστη, αλλά δεν είναι περιεκτικός και κυριολεκτικός. Είναι πολύ γενικός και αόριστος και δεν βοηθά τον αναγνώστη να καταλάβει πού αναφέρεται το κείμενο, πράγμα που είναι και ο πιο βασικός στόχος ενός τίτλου (ο τίτλος είναι η περίληψη της περίληψης ενός κειμένου)»(Παραγωγική μέθοδος).

Βέβαια, η κρίση είναι πάντα υποκειμενική. Θα μπορούσε κάποιος να υποστηρίξει το αντίθετο και να οργανώσει την παράγραφο με επαγωγικό τρόπο.

4. Ασκήσεις σχετικές με την εύρεση του προβλήματος -της θέσης- των επιχειρημάτων του συγγραφέα

·        Να εντοπίσετε α) το πρόβλημα που απασχολεί τον συγγραφέα (τ. Γ΄ σ. 162), β) τη θέση του, (τ. Α΄ σ. 77, τ. Γ΄σ. 236) γ) τα επιχειρήματα και τα τεκμήρια που χρησιμοποιεί και δ) το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει στον Επίλογο (τ. Γ΄σ. 27, 86, 117, 154, 174, 244, 277)

·        Τι προσπαθεί να επισημάνει ο συγγραφέας στο άρθρο του και ποιο το βασικό ερώτημα που θέτει για διερεύνηση; (τ. Γ΄ σε. 188).

Το θέμα αυτό δεν διδάσκεται συστηματικά κάπου, αλλά σχετίζεται με την κατανόηση του κειμένου. Οι ασκήσεις αυτού του τύπου είναι κοινότυπες και συχνές. Ας έχουμε υπόψη πως κατά κανόνα το πρόβλημα τίθεται από τον συγγραφέα στην αρχή της παραγράφου ή στην αρχή του κειμένου, δηλ. στην Πρόλογο. Στα ίδια σημεία τίθεται και η θέση του συγγραφέα. Αν όμως η παράγραφος ή το κείμενο αναπτύσσεται με επαγωγική μέθοδο, η θέση μπορεί να τεθεί στην πρόταση/περίοδο κατακλείδα της παραγράφου και στον Επίλογο του κειμένου. Όσον αφορά τα επιχειρήματα, πρέπει να τα διακρίνουμε από τους τρόπους πειθούς (τα επιχειρήματα είναι μέσα της επίκλησης της λογικής)

Άσκηση: Ποιο πρόβλημα απασχολεί τον συγγραφέα στο κείμενο που ακολουθεί και ποια είναι η θέση του στο παρακάτω κείμενο;

Κείμενο: «Δεν υπάρχουν ανθρώπινα δικαιώματα. Για να το πούμε ακριβέστερα: εν έτει 1998 δεν υπάρχουν ανθρώπινα δικαιώματα και κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει αν θα υπάρξουν στο μέλλον».

Έτσι αρχίζει το κείμενο «Εννοιολογική σύγχυση και πολιτική εκμετάλλευση» του Π. Κονδύλη [Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄(σ. 34). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

Ενδεικτική απάντηση:

Το πρόβλημα που απασχολεί τον συγγραφέα είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η θέση του είναι πως δεν υπάρχουν ούτε πρόκειται να υπάρξουν στο μέλλον ανθρώπινα δικαιώματα.

Σημειώσεις:

Σε ανάλογες ασκήσεις πρέπει να προσέξουμε:

α) Η απάντηση να δίνει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να συμπεράνει την αντίστοιχη ερώτηση. Αυτό το πετυχαίνει κανείς με την επανάληψη μέρους της ερώτησης ή τη χρήση των λέξεων κλειδιών (πρόβλημα-θέση),

β) Η πρώτη περίοδος (για το πρόβλημα) θα μπορούσε να είναι «Το πρόβλημα που απασχολεί τον συγγραφέα είναι η ύπαρξη ή ανυπαρξία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Αυτό είναι πιο συγκεκριμένο. Πρέπει πάντα να είμαστε όσο πιο συγκεκριμένοι μπορούμε,

γ) Ό τι λέει ο συγγραφέας στη συνέχεια, π.χ. τα επιχειρήματά του, είναι και θέσεις του. Αυτό όμως που πρέπει να δώσουμε ως θέση του είναι αυτή στην οποία υποτάσσονται όλα τα άλλα.

Άσκηση: Ποιο πρόβλημα απασχολεί τον συγγραφέα στο παρακάτω κείμενο, ποια θέση υποστηρίζει και με ποια επιχειρήματα τη στηρίζει;

Κείμενο: «Από αυτό που ‘γίνεται’, και μάλιστα από αυτό που ‘γίνεται ως τώρα’ δεν είναι λογικά επιτρεπτό να συμπεράνεις με βεβαιότητα ότι τούτο ‘θα γίνεται και στο μέλλον’, και πολύ λιγότερο ότι τούτο ‘αξίζει και πρέπει να γίνεται’. Αν ο άνθρωπος φέρθηκε ως τώρα με αγριότητα και απερισκεψία όπως όλα τα θηρία, και όταν καταλαβαίνει ότι έχει την υπεροχή, λύνει τις διαφορές του με τη βία, το γεγονός αυτό δε σου δίνει το λογικό δικαίωμα να περιμένεις ότι θα επαναλαμβάνεται επ’ άπειρον· και πολύ λιγότερο να υποστηρίζεις ότι πρέπει να επαναλαμβάνεται. Γιατί τίποτε δεν εμποδίζει να αλλάξει αύριο και στο σημείο τούτο η ροή της ιστορίας (φαινόμενο όχι και τόσο σπάνιο όσο νομίζεται) είτε από τη συνδρομή διαφόρων απρόβλεπτων περιστάσεων, είτε με την πρωτοβουλία του ίδιου του ανθρώπου, που αφού έχει τις καταβολές του λογικού, μπορεί κάποτε να λογικευτεί και ν’ αποφασίσει να αξιοποιεί με άλλους συμφερότερους και ευπρεπέστερους τρόπους την περίσσεια των σωματικών και πνευματικών του δυνάμεων, όχι με τον εξευτελισμό και τη σφαγή των ομοίων του» [Παπανούτσος, Ε. Π., ‘Το δίκαιο της πυγμής’, Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 30). Αθήνα: ΟΕΔΒ]

Ενδεικτική απάντηση:

Το πρόβλημα που απασχολεί τον συγγραφέα είναι η επίλυση των διαφορών μεταξύ των ανθρώπων με τη χρήση βίας (ή η βία;) Η θέση που υποστηρίζει είναι πως η βία α) δε θα επαναλαμβάνεται επ’ άπειρο και β) δεν πρέπει να επαναλαμβάνεται. Για να στηρίξει τις θέσεις του ο συγγραφέας, χρησιμοποιεί ως επιχειρήματα: α) ότι μπορεί να αλλάξει ο ρους της ιστορίας είτε εξαιτίας απρόβλεπτων περιστάσεων είτε με την παρέμβαση του ίδιου του ανθρώπου και β) ότι ο άνθρωπος είναι λογικό ον και μπορεί να αποφασίσει να χρησιμοποιήσει τη δύναμή του με καλύτερο για τον ίδιο και τους άλλους τρόπο.

Άσκηση: Ποιο πρόβλημα απασχολεί τον συγγραφέα, ποια είναι η θέση του στο παρακάτω κείμενο και πώς την υποστηρίζει;

Κείμενο: «Δεν ξέρω ποιες αρετές βρίσκετε στη συμπεριφορά των συμπατριωτών μας …και κατά πόσο είστε ειλικρινής και αντικειμενικός στις κρίσεις σας. Εγώ είμαι βέβαιος ότι οι Έλληνες δεν έχουν κοινωνική αγωγή και τούτο το συμπεραίνω από τους τρόπους τους. Κοιτάξτε πρώτα πώς οδηγούν το αυτοκίνητο τους στους πολυσύχναστους δρόμους. Δεν εξετάζω το ‘πόθεν έσχες’ αυτής της πολυτέλειας· αυτή είναι άλλη υπόθεση. Έχει παρατηρηθεί (πολύ ορθά, νομίζω) ότι ο χαρακτήρας ενός λαού φαίνεται στον τρόπο του αυτοκινητικού οδηγήματός του. Ο Νεοέλληνας οδηγεί άτακτα, ασυνάρτητα, εγωιστικά, υπερφίαλα[………………………]. Προσέξτε ιδίως πως αγκυροβολεί στα πεζοδρόμια, για να αναπαυθεί ή επειδή δε χρειάζεται πια το όχημά του. Σωστή ιλαροτραγωδία…» [Παπανούτσος Ε.Π., ‘Ψυχολογία των Νεοελλήνων’, Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 32). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

Ενδεικτική απάντηση:

Το πρόβλημα που απασχολεί τον συγγραφέα είναι η συμπεριφορά (ή οι τρόποι συμπεριφοράς) των Νεοελλήνων. Η θέση του είναι πως οι Νεοέλληνες δεν έχουν κοινωνικοί αγωγή. Για να στηρίξει τη θέση του αυτός στηρίζεται στον (άτακτο, αλαζονικό και ακατανόητο) τρόπο με τον οποίο αυτοί α) οδηγούν και β) παρκάρουν το αυτοκίνητό τους.

5. Ασκήσεις σχετικές με τον σκοπό του συγγραφέα

·     Ποιος είναι ο σκοπός του συγγραφέα;

Η ερώτηση αυτή σχετίζεται με την κατανόηση του κειμένου. Συνώνυμες της λέξης «σκοπός» είναι οι λέξεις «πρόθεση» και «στόχος», «επιδίωξη». Κάθε κείμενο επιδιώκει να πετύχει κάποιο σκοπό και από αυτό τον σκοπό εξαρτάται και το ύφος που θα χρησιμοποιηθεί. Αν αντιστρέψουμε αυτή τη σκέψη, καταλήγουμε στο συμπέρασμα πως το ύφος του συγγραφέα υποδηλώνει ως έναν βαθμό και τον σκοπό του. Επομένως, όταν κάποιος καλείται να συντάξει ένα κείμενο με προκαθορισμένο επικοινωνιακό πλαίσιο, οφείλει να λάβει υπόψη τον σκοπό για το οποίο το συντάσσει.

Σύμφωνα με το βιβλίο Έκφραση-Έκθεση της Γ΄ Τάξης του Λυκείου (2001, σ. 11). Αθήνα: ΟΕΔΒ) σκοπός ενός συγγραφέα μπορεί να είναι:

·        Να πληροφορήσει τον αναγνώστη για κάποιο πράγμα

·        Να αναλύσει κάποια έννοια

·        Να ερμηνεύσει κάποιο φαινόμενο ή γεγονός

·        Να περιγράψει ένα αντικείμενο ή ένα φαινόμενο

·        Να αφηγηθεί ένα περιστατικό

·        Να υποστηρίξει μια άποψη

·        Να πείσει

Βέβαια, ένα κείμενο μπορεί να επιδιώκει και άλλα πράγματα. Στο βιβλίο Έκφραση-Έκθεση της Α΄ τάξης του Λυκείου (2005, σ. 221)]. Αθήνα: ΟΕΔΒ) αναφέρονται ως στόχοι ενός κειμένου και οι εξής:

·   Να μεταδώσει προσωπικές εμπειρίες,

·   Να προκαλέσει επιθυμητές αντιδράσεις κλπ.

Σε αυτούς τους στόχους θα μπορούσε να προσθέσει κανείς και άλλους, όπως:

·        Να διδάξει

·        Να τέρψει/να ευχαριστήσει

·        Να ευαισθητοποιήσει

·        Να παρουσιάσει τα αίτια κάποιου φαινομένου

·        Να παρουσιάσει τις συνέπειες κάποιου φαινομένου

·        Να προτείνει λύσεις κλπ.

Πρέπει να έχουμε υπόψη πως συνήθως τα κείμενα έχουν άμεσους αλλά και έμμεσους στόχους. Έτσι, η απάντηση σε μια τέτοια ερώτηση πρέπει να είναι σύνθετη. Ας σκεφτούμε: ένας πατέρας λέει στον γιο του, που επιστρέφει στο σπίτι του τη νύχτα, πως κάποιοι επιτέθηκαν σε ένα γειτονόπουλο που επέστρεψε στο σπίτι του τη νύχτα και του πήραν το κινητό του. Τα λόγια αυτά έχουν έναν άμεσο σκοπό, να ενημερώσουν το παιδί, και έναν έμμεσο, να το διδάξουν πως δεν πρέπει να γυρίζει μόνο του τη νύχτα ή να είναι πολύ προσεκτικό. Ας έχουμε, ακόμη, υπόψη πως δεν υπάρχει κανένα κείμενο που να μην περιέχει και κάποια δόση πειθούς......Έτσι, η απάντηση σε τέτοιες ερωτήσεις μπορεί να είναι σύνθετη.

Ας ληφθεί, ακόμη, υπόψη πως ο σκοπός ενός κειμένου μπορεί:

·     Να διαφαίνεται απλώς

·     Να υπολανθάνει, δηλ. να κρύβεται, να καλύπτεται, να μην είναι φανερός

·     Να δηλώνεται ρητά και απερίφραστα από τον συγγραφέα.

Πριν, λοιπόν, απαντήσει κανείς σε μια τέτοια ερώτηση οφείλει να μελετήσει καλά το κείμενο, αλλά, παράλληλα, να γνωρίζει γενικά τους σκοπούς που μπορεί να επιδιώκει ένας συγγραφέας, για να κάνει την επιλογή του. Η γνώση αυτή δημιουργεί και μια ‘έγκυρη’ γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ του μαθητή και αυτού που θα διορθώσει το γραπτό. Και εδώ, όπως και σε ανάλογες περιπτώσεις, καλό είναι η απάντηση να περιέχει στοιχεία της ερώτησης-ζητουμένου: «Σκοπός του συγγραφέα είναι να..........» Η τεχνική αυτή προφυλάσσει κάπως από αποπροσανατολισμό της σκέψης και κρατά την απάντηση κοντά στον πυρήνα του ζητούμενου. Ας έχουμε ακόμη υπόψη πως συνήθως ο συγγραφέας, όπως και ο μαθητής που συντάσσει μια έκθεση, θέτει τον στόχο του στον Πρόλογο.

Παράδειγμα 1ο

Κείμενο: «Σκοπός αυτού του δοκιμίου ……είναι όχι τόσο να υποδείξει λύσεις σε εθνική κλίμακα…………, αλλά να περιγράψει το πρόβλημα, να επιχειρήσει διάγνωση της αρρώστιας ……».

[Σηφάκης, Γ.Μ., Ανώτατη Παιδεία. Πώς φτάσαμε στο αδιέξοδο. Από το βιβλίο Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄(σ. 24). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

Στο παραπάνω απόσπασμα ο συγγραφέας δηλώνει τον σκοπό του ξεκάθαρα.

Παράδειγμα 2ο:

Κείμενο: «Τα πολύπλοκα προβλήματα έχουν πολύπλοκα αίτια και δεν είναι καθόλου εύκολο να τα ξεκαθαρίσει κανείς - ακόμη λιγότερο να τα εκτιμήσει αντικειμενικά και με ακρίβεια. Ωστόσο, θα προσπαθήσω παρακάτω να σκιαγραφήσω όσο μπορώ καλύτερα……».

[Σηφάκης, Γ.Μ., ό.π., σ. 25].

Στο παραπάνω απόσπασμα που δεν είναι αρχή του κειμένου διαφαίνεται ο σκοπός του συγγραφέα: Να σκιαγραφήσει τα αίτια του αδιέξοδου της Ανώτατης Παιδείας [Βλ. και Παπανούτσου, Ε.Π., ‘Η τεχνική πρόοδος’, Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 4). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

Παράδειγμα 3ο:

Κείμενο: «Κυρίες και κύριοι, με όσα είπα προσπάθησα να δώσω την εικόνα που έχω για την Ευρώπη του μέλλοντος. Εικόνα που θα μπορούσε να αποτελέσει κατά τη γνώμη μου το ιδανικό της νέας γενιάς».

[Ομιλία του Κ. Καραμανλή, Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 25). Αθήνα: ΟΕΔΒ]

Το τμήμα αυτό ανήκει στον Επίλογο της ομιλίας, αφήνει όμως να φανεί ο σκοπός του ομιλητή: να δείξει την εικόνα που έχει για την Ευρώπη του μέλλοντος (μια εικόνα που θα μπορούσε να αποτελέσει το ιδανικό της νέας γενιάς).

Ας σημειωθεί πως πολλές φορές ο τίτλος αφήνει να φανεί ο σκοπός του συγγραφέα. Το κείμενο του Θ. Μαυρόπουλου για τον πνευματικό άνθρωπο [Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 326). Αθήνα: ΟΕΔΒ] έχει τον τίτλο «Ο πνευματικός άνθρωπος: Απόπειρα ορισμού και κοινωνικού προσδιορισμού του». Ο τίτλος αυτός αφήνει να φανεί ο σκοπός του συγγραφέα: Να ορίσει την έννοια ‘πνευματικός άνθρωπος’ και να προσδιορίσει τον κοινωνικό του ρόλο.

Στο παρακάτω πάλι τμήμα φαίνεται τόσο το πρόβλημα όσο και ο σκοπός του συγγραφέα, που δηλώνεται αμέσως:

«Η εισήγηση αυτή αναφέρεται στη χρήση της νέας τεχνολογίας της πληροφορικής στο σχολείο (Πρόβλημα-θέμα). Θα μιλήσω για την εισαγωγή του ηλεκτρονικού υπολογιστή (Η/Υ) στην εκπαίδευση, σε μια προσπάθεια να επισημάνω εκείνα τα σημαία που δεν έχουν μελετηθεί στο βαθμό που θα ’πρεπε, από τη σκοπιά της Εξελικτικής Ψυχολογίας» (Σκοπός) [Μπεζεβέγκης, Η.Γ., Φιλοσοφία και πληροφορική στην εκπαίδευση. Από το βιβλίο Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 183). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

6. Ασκήσεις σχετικές με τους τρόπους και τα μέσα πειθούς

·        Ποιους τρόπους πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας; (τ. Γ΄ σ. 37)

·        Ποια μέσα πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας (τ. Γ΄ σ. 124, 129)

·        Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τους χ, ψ τρόπους πειθούς. Να τους βρείτε (τ. Γ΄σ. 66, 129).

Είναι γνωστό πως η «πειθώ» διδάσκεται συστηματικά στη Γ΄ τάξη του Λυκείου [Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 12 κ.ε.). Αθήνα: ΟΕΔΒ]. Έτσι, υπάρχουν ενότητες ξεχωριστές για την «πειθώ» α) στη διαφήμιση, β) στον δικανικό λόγο, γ) στον πολιτικό λόγο, δ) στο δοκίμιο κλπ. Είναι, ακόμη, γνωστό πως οι Εκθέσεις ιδεών είναι συνήθως κείμενα πειθούς, αφού αυτά επιδιώκουν να πείσουν τον δέκτη για την ορθότητα των απόψεών μας, και πως δεν υπάρχει κείμενο που να μην έχει μέσα κάποια δόση «πειθούς».

Οι παραπάνω ασκήσεις μιλούν για «τρόπους» και για «μέσα» πειθούς. Έτσι, οι μαθητές οφείλουν να μάθουν να διακρίνουν τους δυο αυτούς όρους που εντάσσονται στον κώδικα επικοινωνίας με αυτούς που θα θέσουν τα ερωτήματα-ζητούμενα. Ας προσεχθεί πως το πρώτο ερώτημα είναι μερικής άγνοιας και ζητά τους τρόπους πειθούς, το δεύτερο είναι επίσης μερικής άγνοιας και ζητά τα μέσα πειθούς, ενώ το τρίτο δίνει τους τρόπους (θα μπορούσε να δίνει τα μέσα) και ζητά να τα επισημάνουμε στο κείμενο. Έτσι, φαίνεται πως η τελευταία άσκηση είναι πιο εύκολη από τις άλλες. Κάτι ανάλογο θα είχαμε ανάμεσα στα ερωτήματα-ζητούμενα μιας έκθεσης «Ποιες είναι οι προϋποθέσεις ενός γόνιμου διαλόγου» και «Προϋποθέσεις ενός γόνιμου διαλόγου είναι το χ, το ψ, το ω. Να το αποδείξετε» ή, ακόμη, στα ζητούμενα «Να χαρακτηρίσετε το χ πρόσωπο» και «Το χ πρόσωπο έχει τα α, β, γ χαρακτηριστικά. Να το αποδείξετε». Στην τελευταία περίπτωση αξιολογείται το προϊόν μάθησης που χαρακτηρίζεται ως ‘διάκριση’.

Όπως και αν έχει το πράγμα, οι μαθητές οφείλουν να μάθουν τους τρόπους και τα μέσα πειθούς. Σύμφωνα με το σχολικό βιβλίο [Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σσ. 11-12, 41-46). Αθήνα: ΟΕΔΒ] οι κύριοι τρόποι πειθούς είναι:

1. Η επίκληση στη λογική

Ο ομιλητής ή ο συγγραφέας προσπαθεί με τα επιχειρήματά του να πείσει τον δέκτη πως το συμφέρον του επιβάλλει να ενεργήσει έτσι ή αλλιώς. Γενικά, στην περίπτωση αυτή ο ομιλητής ή ο συγγραφέας προσπαθεί να κάνει τον δέκτη να σκεφτεί και να προβληματιστεί. Για να πετύχει τον στόχο του ο ομιλητής χρησιμοποιεί δυο μέσα:

α) Τα επιχειρήματα που πηγάζουν από λογικούς συλλογισμούς και απαντούν στο ερώτημα «γιατί;» ή «πώς»,

β) Τα τεκμήρια που απαντούν στο ερώτημα «από πού φαίνεται;» και μπορούν να είναι διαφόρων ειδών, όπως

·     Παραδείγματα

·     Αλήθειες

·     Εμπειρίες

·     Γεγονότα

·     Στατιστικά στοιχεία

·     Αποτελέσματα έρευνας

·     Αυθεντίες κλπ.

Επομένως, οι ειδικές λέξεις είναι: επίκληση στη λογική, μέσα επίκλησης στη λογική, επιχειρήματα, τεκμήρια και είδη τεκμηρίων. Στην περίπτωση αυτή γίνεται συνήθως αναφορική (λογική, κυριολεκτική, δηλωτική) χρήση της γλώσσας. Η διάκριση αυτών των όρων μπορεί να προφυλάξει τους μαθητές από παρανοήσεις και άστοχες απαντήσεις.

Παράδειγμα

Ο θεσμός του σχολείου είναι πολύ σημαντικός για τον άνθρωπο. Αυτός ισχυροποιεί σωματικά το παιδί, διευρύνει τον πνευματικό του ορίζοντα και καλλιεργεί την ψυχή του (Είναι το γιατί ή το πώς). Πόσο σημαντικός είναι ο θεσμός του σχολείου φαίνεται από το γεγονός πως σε όλες τις εποχές λειτουργούσε αυτός, αλλά και σήμερα όλα τα ευνομούμενα κράτη δαπανούν τεράστια ποσά για την παροχή δωρεάν παιδείας στους πολίτες τους (Είναι το από πού φαίνεται).

Άσκηση: Ποιο τρόπο πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στην παρακάτω παράγραφο; Να δικαιολογήσετε την άποψή σας:

«Η μουσική βγάζει εκτός μάχης φαρμακευτικές θεραπείες. Δεν είναι σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά μια νέα πραγματικότητα, που κερδίζει έδαφος σιγά-σιγά, όχι μόνο στα ιατρεία των ψυχαναλυτών, αλλά και στις μονάδες Εντατικής Θεραπείας. Πρόσφατες επιστημονικές μελέτες των πανεπιστημίων της Αμερικής έδειξαν ότι η μουσική ακρόαση συνδέεται με ομαλότερη και ταχύτερη μετεγχειρητική αποκατάσταση των ασθενών που είχαν υποβληθεί σε bypass. Είναι γνωστό ότι ο διάσημος καρδιοχειρουργός Μαγκτί Γιακούμπ χειρουργεί υπό τους ήχους της μουσικής, ενώ ένας Έλληνας καρδιολόγος, ο Θανάσης Δρίτσας, εισάγει για πρώτη φορά στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας του Ωνασείου, τη δική του θεραπευτική μουσική» [Έκφραση-Έκθεση, 2005, τ. Β΄ (σ. 41). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

Απάντηση:

Στην παραπάνω παράγραφο ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ως τρόπο πειθούς την επίκληση στη λογική. Τούτο φαίνεται από το γεγονός πως, για να δείξει τη θεραπευτική δύναμη της μουσικής, επικαλείται ως μέσα τεκμήρια και μάλιστα α) αποτελέσματα επιστημονικών ερευνών των πανεπιστημίων της Αμερικής και β) τη στάση γνωστών γιατρών, του Γιακούμπ και του Δρίτσα (αυθεντιών).

Παρατήρηση. Η παραπάνω παράγραφος αναπτύσσεται με παραγωγική μέθοδο και αναπτύσσεται με τον τρόπο των παραδειγμάτων.

2. Η επίκληση στο συναίσθημα

Στην περίπτωση αυτή ο ομιλητής δεν απευθύνεται στη λογική και το μυαλό του δέκτη, αλλά στην ψυχή του, στο συναίσθημά του. Προσπαθεί να του γεννήσει κάποια συναισθήματα (ενθουσιασμό, φόβο, ντροπή, αγανάκτηση, οργή κλπ.) που θα τον παρακινήσουν, θα τον «πείσουν», να προβεί σε κάποια ενέργεια ή να την αποφύγει. Στην περίπτωση αυτή υπάγονται η λεγόμενη «κινδυνολογία» που χρησιμοποιούν πολλοί ρήτορες, αλλά και η εκμετάλλευση των προκαταλήψεων, των ονείρων και των προσδοκιών του ανθρώπου, ενώ η χρήση της γλώσσας είναι ποιητική (συναισθηματική/συγκινησιακή, μεταφορική, συνυποδηλωτική).

Ο ομιλητής ή ο συγγραφέας που επιδιώκει να γεννήσει κάποια συναισθήματα στην ψυχή του ακροατή ή αναγνώστη χρησιμοποιεί διάφορα μέσα, όπως

α) την περιγραφή: η περιγραφή ενός ωραίου τοπίου δημιουργεί τον θαυμασμό και την επιθυμία επίσκεψής του,

β) την αφήγηση: η αφήγηση ενός περιστατικού μπορεί να δημιουργήσει συναισθήματα συμπάθειας ή αντιπάθειας κλπ.,

γ) το χιούμορ: το χιούμορ δημιουργεί μια ευχάριστη ατμόσφαιρα και προδιαθέτει ευνοϊκά τον ακροατή απέναντι στον ομιλητή,

δ) την ειρωνεία: η ειρωνεία μειώνει τον αντίπαλο στη συνείδηση του δέκτη.

3. Η επίκληση στο ήθος του πομπού (ομιλητή ή συγγραφέα)

Το ήθος του πομπού σχετίζεται με την αξιοπιστία των λόγων του. Έτσι, αν ο πομπός παρουσιάζει ασυνέπεια και ανακολουθία λόγων και έργων, δηλ. δεν τηρεί όσα λέει, τότε δε γίνεται πειστικός και δεν επηρεάζει τον δέκτη. Έτσι, ο πομπός αναφέρεται στο ήθος του, για να πείσει τον δέκτη για την αξιοπιστία του.

Παράδειγμα:

«Το επ’ εμοί συναισθάνομαι, εξάλλου, βαθέως τας βαρυτάτας ευθύνας, αίτινες επίκεινται επί των ώμων των πολιτικών ανδρών της χώρας.

Δεν έρχομαι ενταύθα ως αρχηγός νέου και σχηματισμένου κόμματος. Έρχομαι απλώς σημαιοφόρος νέων πολιτικών ιδεών και υπό την σημαία ταύτην καλώ πάντας εκείνους, οίτινες συμμερίζονται τας ιδέας ταύτας, εμπνέονται από τον ιερόν πόθον ν’ αφιερώσωσι πάσας τας δυνάμεις της ψυχής και του σώματος, να συντελέσωσιν εις την επιτυχίαν των ιδεών αυτών».

[Ομιλία Ελ. Βενιζέλου, Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄(σ. 43). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

Είναι φανερό πως ο ομιλητής προσπαθεί να κερδίσει την εμπιστοσύνη των δεκτών του και να βρει συνεργάτες και υποστηρικτές της προσπάθειά του. Γι’ αυτό επικαλείται το ήθος του, για να γίνει αξιόπιστος: προβάλλει την υπευθυνότητα του, την εμμονή στις αποκρυσταλλωμένες ιδέες του και τη διάθεσή του για συνεργασία.

4. Η επίκληση στο ήθος του δέκτη

          Ο ομιλητής ή ο συγγραφέας, για να πείσει τον ακροατή ή τον αναγνώστη να προβεί σε κάποια ενέργεια, προβάλλει το ήθος του. Έτσι, αν, για παράδειγμα, γράφει κάποιος μιαν επιστολή στον Δήμαρχο της περιοχής του με σκοπό να τον πείσει να ενδιαφερθεί για την προστασία των μνημείων της, μπορεί να επικαλεστεί τα ήθος του και το ενδιαφέρον του για την παράδοση κλπ. Η επίκληση αυτή μπορεί να περιέχει και στοιχεία επίκλησης του συναισθήματος, δηλ. έπαινο, κολακεία κλπ.

Παράδειγμα:

«Είμαι βέβαιος, κύριε Δήμαρχε, πως θα φροντίσετε για τα μνημεία της περιοχής μας. Σε πολλές περιπτώσεις έχετε δείξει την καλλιτεχνική σας ευαισθησία και τον απεριόριστο σεβασμό που τρέφετε για την παράδοσή μας. Έχετε δείξει πως κατανοείτε τον σημαντικό ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν τα μνημεία μιας χώρας όχι μόνο στην τουριστική της ανάπτυξη, αλλά και στη διαμόρφωση της εθνικής της ταυτότητας και την επιβίωσή της…».

5. Η επίκληση στην αυθεντία

Όταν λέμε ‘αυθεντία’, εννοούμε κάποιον που είναι ειδικός σε ένα θέμα. Στον Μεσαίωνα, για παράδειγμα, θεωρούνταν αυθεντία ο Αριστοτέλης. Ό,τι αυτός είχε πει θεωρούνταν αναμφισβήτητο και σωστό. Έλεγαν ‘αυτός έφα’, αυτός το είπε, και επομένως πρέπει να το δεχτούμε. Σήμερα, τέτοιες αυθεντίες δεν υπάρχουν. Οι γνώμες των ειδικών μπορούν να ενισχύσουν τα επιχειρήματά μας, αλλά δεν πείθουν. Έτσι, πολλές φορές ο πομπός, για να ενισχύσει τη θέση του, τα επιχειρήματά του, παραθέτει κάποια αυθεντία, δηλ. κάποια γνώμη ειδικού. Η γνώμη αυτή μπορεί ή να δίνεται αυτούσια (σε ευθύ λόγο), οπότε τίθεται σε εισαγωγικά, ή δίνεται σε πλάγιο λόγο. Ακόμη, μια γνώμη ειδικού χρησιμοποιείται ή για να στηρίξει και να ενισχύσει μια άποψη ή να ανατρέψει την αντίθετη άποψη. Ας σημειωθεί πως η επίκληση στην αυθεντία μπορεί να είναι τρόπος πειθούς ή να είναι μέσο της επίκλησης στη λογική, δηλ. τεκμήριο.

          Αν θέλουμε να δείξουμε την αξία της αυτογνωσίας δεν αρκεί να αναφέρουμε τη γνώμη του Σωκράτη για την αυτογνωσία ή το γνωμικό ‘γνώθι σαυτόν’. Χρειάζεται πρώτα να φέρουμε κάποια επιχειρήματα που δείχνουν τη σημασία της αυτογνωσίας και μετά να επικαλεστούμε τη γνώμη του Σωκράτη για ενίσχυση της θέσης μας.

Παράδειγμα:

«Η ελευθερία της σκέψεως είναι φορεύς της Μεταρρυθμίσεως. Εξατμίζει τα πάθη, ωριμάζει τας συνειδήσεις, κατασκευάζει τα πνεύματα. Και τοιουτοτρόπως, οδηγεί ειρηνικώς προς το Μέλλον. Ενώ η κατάλυσις, καθώς και ο περιορισμός της σκέψεως, ανοίγει την σκοτεινήν οδόν της βίας, της συνωμοσίας, της στάσεως. Και δι’ αυτό όσοι καταδιώκουν την ελευθερίαν της σκέψεως, προφασιζόμενοι ότι υπηρετούν την τάξιν και την ειρήνην, ή πλανώνται ή ψεύδονται. Επειδή είναι εχθροί και της τάξεως και της ειρήνης. ‘Δεν στερεύουν μόνον’, όπως γράφει ο Λασσάλ, ‘την πηγήν αυτήν της τελειοποιήσεως, αλλά προσβάλλουν ακόμη και την δημοσίαν τάξιν, εξωθούν το Κράτος εις βιαίαν ανατροπήν και εις όλεθρον’».

[Αγόρευση Γ. Παπανδρέου, Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ. (σ. 46). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

Στο τμήμα αυτό της ομιλίας ο Παπανδρέου έχει ως σκοπό να δείξει πως η ελευθερία τη σκέψης, η πνευματική ελευθερία, πρέπει να είναι απεριόριστη. Για να πετύχει αυτό τον στόχο χρησιμοποιεί επίκληση στη λογική (επιχειρήματα): λέει τι προσφέρει η ελευθερία της σκέψης και τι προκαλεί η ανυπαρξία της. Για να ενισχύσει τα επιχειρήματά του επικαλείται τη γνώμη ενός ειδικού -γνωστού και αξιόπιστου προσώπου, του Λασσάλ. Όπως βλέπουμε, η γνώμη της αυθεντίας, του Λασσάλ, μεταφέρεται αυτούσια και γι’ αυτό τίθεται σε εισαγωγικά.

Άσκηση: Ποιον τρόπο πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας, για να δείξει ότι η παιδεία κινδυνεύει από τα ΜΜΕ, με ποιον το κάνει και τι επιδιώκει;

«Η προσωπική μου γνώμη είναι ότι, παρά την αισιοδοξία εκείνων που υποστήριξαν με θέρμη το αντίθετο, ο κίνδυνος αυτός πραγματικά υπάρχει. Κατά τις συζητήσεις της Γενεύης δυο ειδικοί, οι καθηγητές Edmond Rochedieu και Rene Schaerer, πρόβαλαν μερικές παρατηρήσεις που δυστυχώς πολύ λίγο προσέχτηκαν από τους άλλους συνέδρους. Η ‘εικόνα’ που με τα σύγχρονα τεχνικά μέσα προσφέρεται έντονα και αλλεπάλληλα στην κατ’ αίσθηση αντίληψη, είπε ο κ. Rochedieu, αγγίζει άμεσα τη συγκινησιακή σφαίρα της ψυχής και το βάθος της προσωπικότητας, παραμερίζοντας την κρίση και τη συνειδητή βούληση. Έτσι αποκτά μυστηριώδη δύναμη απάνω στο θυμικό του ανθρώπου και μπορεί να έχει βαθιάν επίδραση στον ψυχικό κόσμο. Καλή (παραμυθεί, καθησυχάζει, εναρμονίζει εσωτερικές τάσεις συγκρουόμενες κτλ.)- αλλά και κακή (υποβάλλει έμμονες ιδέες, διεγείρει, φανατίζει κτλ.). Τον κίνδυνο των ‘εικόνων’ τόνισε και ο Schaerer. Αφθονούν, είπε, σήμερα και κατακλύζουν τις αισθήσεις μας οι ‘εικόνες’ που υποκριτικά προσφέρονται ως δήθεν αντικειμενικά κριτήρια (images hypocritement documentaries)……» [Παπανούτσος, Ε., Εφήμερα-Επίκαιρα-Ανεπίκαιρα, 1980 (σ. 313). Αθήνα: εκδ. Ίκαρος. Από το βιβλίο Έκφραση-Έκθεση, 2005, τ. Β΄ (σ. 251). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

Απάντηση:

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ως τρόπο πειθούς την επίκληση στην αυθεντία (Rochedieu και Schaerer). Παραθέτει τις απόψεις τους σε πλάγιο λόγο (είπε) -γι’ αυτό δε χρησιμοποιεί εισαγωγικά. Σκοπός του είναι να δείξει μέσω των απόψεών του την έντονη επίδραση που έχει η εικόνα στον θεατή και μέσω αυτής την επίδραση που ασκούν γενικότερα τα ΜΜΕ στους δέκτες.

5. Η επίθεση στο ήθος του αντιπάλου

Πολλές φορές ο πομπός, επειδή στερείται επιχειρημάτων και δεν μπορεί να πείσει αλλιώς τον δέκτη, επιτίθεται εναντίον του αντιπάλου του. Ασκεί κριτική στον χαρακτήρα και την ιδιωτική του ζωή, κοινώς λασπολογεί σε βάρος του, και αναφέρεται σε πράγματα που μικρή ή μηδαμινή σχέση έχουν με το θέμα. Έτσι, ένας ομιλητής θέλοντας να πείσει το ακροατήριο να μην αγοράζει προϊόντα από την εταιρεία του αντιπάλου του, αντί να μιλήσει για την κακή ποιότητά τους, αναφέρεται στη σκανδαλώδη οικογενειακή ή προσωπική του ζωή. Είναι ευνόητο πως η τακτική αυτή είναι επικίνδυνη και πολλές φορές στρέφεται εναντίον αυτού που τη χρησιμοποιεί. Σήμερα, υπάρχει η Αρχή Προστασίας των Προσωπικών Δεδομένων του Πολίτη που εμποδίζει παρόμοιες τακτικές.

Παράδειγμα

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος [Έκφραση-‘Εκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 44). Αθήνα: ΟΕΔΒ] θέλοντας να δικαιολογήσει την εξέγερση του 1909 λέει τα εξής:

«Κυβέρνησις καταναλίσκουσα το πλείστον της δραστηριότητός της ουχί εις προαγωγήν των δημοσίων συμφερόντων, αλλ’ εις την ικανοκποίησιν, ως επί τα πολλά αθεμίτων αξιώσεων, δι’ ων διενεργείται η συναλλαγή μεταξύ εκλογέως και βουλευτού αφ’ ενός και Κυβερνήσεως αφ’ ετέρου, ήτις Κυβέρνησις διά τούτο, πλην του προέδρου αυτής, απετελείτο, ως επί τα πολλά, ουχί εκ των ικανωτάτων προς εξυπηρέτησιν του δημοσίου συμφέροντος, αλλ’ εκ των επιτηδειοτάτων, όπως εξυπηρετήσωσι τας ανάγκας της συναλλαγής. Αντιπολίτευσις εις ουδέν συνήθως άλλο αποβλέπουσα ή την κάλυψιν της Αρχής, χάριν της οποίας εθυσιάζετο πολλάκις πάσα άλλη αρχή και κάθε άλλο συμφέρον του Κράτους. Νόμος αποβάς …………..».

Στο παραπάνω απόσπασμα της ομιλίας του ο ομιλητής προσπαθεί να δικαιολογήσει την εξέγερση που πραγματοποιήθηκε το 1909. Στην προσπάθειά του αυτή επιτίθεται εναντίον της πολιτικής κατάστασης που επικρατούσε εκείνη την εποχή στην Ελλάδα και εμμέσως εναντίον των πολιτικών (ρουσφέτι, συναλλαγή, ιδιοτέλεια, ανικανότητα κλπ.).

Άσκηση: Ποιους τρόπους χρησιμοποιεί ο ομιλητής στο παρακάτω τμήμα της ομιλίας του στην προσπάθειά του να πετύχει τον στόχο του;

«Μην επιτρέψετε να σας εξανδραποδίσουν. Διατηρήστε, μέσα στους ζοφερούς και άρρωστους καιρούς, άγρυπνη και ανυπόταχτη τη σκέψη σας, περιφρουρήστε την άγια υγεία και ρωμαλεότητα της ψυχής σας, κρατήστε στητό και αγέρωχο το ωραίο ανάστημά σας. Και αν η Εξουσία, που τη συμφέρει να έχει παθητικούς και πολιτικά αδιάφορους υπηκόους, σας πει ότι, έτσι κάνοντας, δεν είστε φρόνιμοι και νομοταγείς πολίτες, αποδείξτε της πως καλός πολίτης είναι μόνον ο ελεύθερος πολίτης, ο συνειδητός, ενεργός και υπεύθυνος πολίτης. Και θυμίστε της ότι ο Περικλής είχε πει στον ‘Επιτάφιο’: ‘όποιος αδιαφορεί για τα πολιτικά πράγματα του τόπου του είναι, όχι φιλήσυχος, αλλ’ άχρηστος, ‘αχρείος’ πολίτης. Και μη ξεχνάτε, στις σημερινές δύσκολες για την Πατρίδα μας και το Λαό μας περιστάσεις, τα λόγια του ποιητή -και θέλω μ’ αυτά να σας αποχαιρετήσω:

                   ‘Όσοι το χάλκεον χέρι

                   βαρύ του φόβου αισθάνονται,

                   ζυγόν δουλείας ας έχωσι-

                   θέλει αρετήν και τόλμην

                   η Ελευθερία’.»

[Μάνεσης, Αρ., Συνταγματική Θεωρία και Πράξη, 1980. Θεσσαλονίκη (από το τελευταίο μάθημα του Μάνεση πριν συλληφθεί το 1968 από το δικτατορικό καθεστώς)]

Ενδεικτική απάντηση:

Ο ομιλητής, για να πετύχει τον στόχο του, δηλαδή να πείσει τους ακροατές του να μην αποδεχτούν το δικτατορικό καθεστώς, χρησιμοποιεί ποικιλία τρόπων πειθούς. Πρώτα πρώτα χρησιμοποιεί επίκληση στο συναίσθημα των δεκτών. Αυτό φαίνεται από τις προτάσεις επιθυμίας και τις προστακτικές που χρησιμοποιεί, αλλά και από την ποιητική και συγκινησιακή χρήση της γλώσσας, που δίνουν στο κείμενο ρητορικό και διδακτικό χαρακτήρα. Έπειτα, χρησιμοποιεί επίκληση στο ήθος του δέκτη. Μιλά για την ‘άγρυπνη και ανυπόταχτη σκέψη τους’, για την ‘άγια υγεία και τη ρωμαλεότητα της ψυχής τους’ και για το ‘αγέρωχο και ωραίο ανάστημά’ τους. Χρησιμοποιεί, ακόμη, επίθεση στο ήθος του αντιπάλου. Κατηγορεί τη δικτατορία πως θέλει απαθείς, παθητικούς και πολιτικά αδιάφορους πολίτες. Επικαλείται, τέλος, την αυθεντία, τον Περικλή και τον Κάλβο, για να δείξει στην πρώτη περίπτωση πως καλός πολίτης δεν είναι ο απαθής πολίτης, και στη δεύτερη περίπτωση πως στις δύσκολες ώρες χρειάζεται οι πολίτες να δείχνουν ‘τόλμη’ και ‘αρετή’.

Όπως φαίνεται, δεν αρκεί να αναφέρει κανείς τον τρόπο πειθούς, αλλά να παραθέσει και τα στοιχεία-γνωρίσματα που στηρίζουν την κάθε επιλογή και θέση. Ας έχουμε ακόμη υπόψη πως τα όρια μεταξύ των διαφόρων τρόπων πειθούς δεν είναι αυστηρά προσδιορισμένα. Γι’ αυτό έχει συμβεί και στις Πανελλήνιες Εξετάσεις να διχογνωμούν οι βαθμολογητές, αλλά και οι αρμόδιοι του Υπουργείου Παιδείας ως προς τον τρόπο της πειθούς και να δέχονται ως σωστές δυο απαντήσεις. Πέρα από αυτό, είναι δυνατό μέσα στην ίδια παράγραφο να χρησιμοποιούνται συνδυασμοί τρόπων πειθούς.

7. Ασκήσεις σχετικές με τον σχολιασμό φράσης ή γνώμης

·        Να σχολιάσετε την άποψη χ σε μια παράγραφο (τ. Α΄σ. 192)

·        Να σχολιάσετε τη φράση χ σε μια παράγραφο (τ. Γ΄ σ. 67).

Όπως είναι γνωστό, η παράγραφος είναι μια μικρή έκθεση. Περιέχει τη θεματική πρόταση-πρόλογο, τα σχόλια/λεπτομέρειες-κύριο θέμα και την κατακλείδα-επίλογο. Έτσι, η απάντηση σε αυτό το ερώτημα πρέπει να έχει τη μορφή της παραγράφου. Η πληρότητα, όμως, της απάντησης εξαρτάται από το περιεχόμενο που θα δώσει κανείς στη λέξη «σχολιάστε». Τι σημαίνει «σχολιάστε»; Το ερώτημα που δημιουργείται είναι: να σχολιάσουμε ως προς τι; Είναι σαφές πως ο σχολιασμός μπορεί να γίνει α) ως προς τη μορφή και β) ως προς το περιεχόμενο. Έτσι, τα θέματα που μπορεί να καλύψει ο σχολιασμός είναι πολλά, όπως:

·        Ποια στοιχεία της μορφής είναι αξιοσημείωτα (σχήματα λόγου, ύφους κλπ.)

·        Ποιος λέει τη φράση και για ποιο σκοπό;

·        Τι εννοεί με τη φράση αυτή;

·        Ισχύει αυτό που λέει;

Ως προς το τελευταίο ερώτημα είναι δυνατό να παρατηρηθούν τα εξής: Επειδή το ερώτημα είναι ολικής άγνοιας και η απάντηση μπορεί να είναι Ναι ή Όχι, η τεχνική που (συνήθως) ακολουθείται είναι αυτή του ΝΑΙ μεν-ΑΛΛΑ.

Άσκηση: Να σχολιάσετε τη φράση ‘Το Ιντερνέτ είναι ένα μοναδικό μέσο επικοινωνίας, γιατί δε σέβεται σύνορα και κυβερνήσεις, είναι παγκόσμιο’.

[Έκφραση-Έκθεση, τ. Β΄, 2005 (σ. 62). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

Ενδεικτική απάντηση:

Η φράση αυτή έχει στόχο να δείξει τον παγκόσμιο χαρακτήρα του Ιντερνέτ ως μέσου επικοινωνίας (σκοπός). Αποτελείται από μια θέση «Το Ιντερνέτ.........επικοινωνίας» και από την αιτιολόγησή της «γιατί .........παγκόσμιο» (δομή). Ο συγγραφέας εννοεί πως το Ιντερνέτ είναι ένα μέσο επικοινωνίας που δε μοιάζει με κανένα άλλο γνωστό μέσο επικοινωνίας (νόημα) . Η γνώμη αυτή είναι σωστή. Βέβαια, το Ιντερνέτ μπορεί να αποξενώνει τους ανθρώπους και να τους ωθεί σε μια εσωστρέφεια, αλλά αυτό συμβαίνει, όταν δε γίνεται σωστή χρήση του. Στην πραγματικότητα αυτό αποτελεί μοναδικό μέσο επικοινωνίας, γιατί αμφισβητεί τα βασικά γνωρίσματα της παραδοσιακής επικοινωνίας και δημιουργεί νέους τρόπους επικοινωνίας και επαφής των ανθρώπων που διαπλέκονται μεταξύ τους και δίνει τη δυνατότητα στον καθένα να γίνεται πομπός και δέκτης συγχρόνως. Πέρα από αυτό, το Ιντερνέτ είναι μοναδικό, γιατί είναι παγκόσμιο, δηλαδή ξεπερνά τα στενά όρια ενός κράτους και δεν ελέγχεται από καμιά εξουσία (Ναι μεν-Αλλά).

8. Ασκήσεις σχετικές με το νόημα ή το περιεχόμενο μιας φράσης

·        Τι εννοεί ο συγγραφέας με τη φράση χ (τ. Β΄ σ. 186, 189, τ. Γ΄ σ. 124, 154)

·        Πώς αντιλαμβάνεσθε τη φράση χ; (τ. Α΄σ. 267, τ. Γ΄ σ. 175)

·        Ποιο νόημα έχουν τα λόγια χ του συγγραφέα (τ. Γ΄ σ. 243)

·        Τι σημαίνουν τα λόγια χ του συγγραφέα (τ. Γ΄σ. 266)

Σε αυτά τα ερωτήματα που απαντούν στα σχολικά βιβλία θα μπορούσε κάποιος να προσθέσει και άλλα, όπως «Τι θέλει να πει ο συγγραφέας με τη φράση χ»;

Η άσκηση αυτή είναι παρόμοια με την προηγούμενη αλλά στενότερη. Εδώ δεν είναι ανάγκη να πει ο μαθητής αν συμφωνεί ή διαφωνεί με τη φράση, αλλά καλείται απλώς να πει το νόημά της με δικά του λόγια, να μεταφέρει τη σκέψη του συγγραφέα σε κάποιον άλλο με πιο απλό και κατανοητό λόγο. Όπως συμβαίνει σε πολλές περιπτώσεις, το κείμενο από το οποίο προέρχεται η φράση μπορεί να δώσει το υλικό για την απάντηση. Βασικό στοιχείο και σε αυτή την άσκηση είναι η απάντηση:

·        Να περιέχει στοιχεία της εκφώνησης (π.χ. ο συγγραφέας με τη φράση χ εννοεί ή θέλει να πει ......ή το νόημα των λόγων του συγγραφέα είναι ότι .........ή τα λόγια χ του συγγραφέα σημαίνουν ότι .....)

·        Να ακολουθεί όσο είναι δυνατό τη δομή της παραγράφου [Θεματική Πρόταση, Σχόλια, Κατακλείδα (ενδεχομένως)].

Άσκηση: «Τι θέλει να πει ο συγγραφέας με τη φράση ‘Τα ΜΜΕ δεν καταργούν τη λειτουργία του δασκάλου, επιβάλλουν όμως τον μετασχηματισμό της’;»

[Έκφραση-Έκθεση, 2005, τ. Β΄(σ. 58). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

Ενδεικτική απάντηση: Ο συγγραφέας με τη φράση ‘Τα ΜΜΕ .......μετασχηματισμό τηςθέλει να πει πως τα ΜΜΕ, δηλαδή η τηλεόραση, ο ηλεκτρονικός υπολογιστής κλπ., δεν καταργούν τον δάσκαλο και δε μειώνουν τον ρόλο που παίζει στο σχολείο, αλλά επιβάλλουν κάποια αλλαγή σε αυτό τον ρόλο. Ο συγγραφέας θέλει να πει πως ο δάσκαλος δεν πρέπει να περιορίζεται στην παροχή γνώσεων στους μαθητές, γιατί οι πηγές της γνώσης με τη βοήθεια των ΜΜΕ έχουν γίνει πολλές, αλλά πρέπει να προσαρμόσει τον ρόλο του στα νέα δεδομένα και να προσπαθεί να δώσει στους μαθητές τον «κώδικα» της ανάγνωσης των εφημερίδων, των εικόνων, του κινηματογράφου, της τηλεόρασης κτλ.

Είναι φανερό πως στην απάντηση δεν υπεισέρχονται στοιχεία όπως αν είναι σωστό αυτό που λέγεται, με ποιο τρόπο θα γίνει ο μετασχηματισμός κλπ.

9. Ασκήσεις σχετικές με την ισχύ ή μη μιας άποψης

·        «Να συζητήσετε την ισχύ της άποψης χ» (τ. Γ΄ σ. 182, 205)

Το ζητούμενο σε αυτού του τύπου ασκήσεις είναι ξεκάθαρο. Θα ήταν πολύ βοηθητικό αν μπορούσαμε να μετατρέψουμε το ζητούμενο σε ερώτηση: «Ισχύει η άποψη χ ή δεν ισχύει;» Η αποδεικτέα θέση δεν είναι προκαθορισμένη και, έτσι, μπορεί κανείς να υποστηρίξει τη μια ή την άλλη άποψη και να τη δικαιολογήσει. Εξυπακούεται πως και στην περίπτωση αυτή επιβάλλεται να θιγεί και η αντίθετη άποψη και να ακολουθηθεί η τεχνική του ΝΑΙ μεν-ΑΛΛΑ.

Άσκηση: «Να συζητήσετε την άποψη του συγγραφέα: ‘Αν ο άνθρωπος φέρθηκε ως τώρα με αγριότητα και απερισκεψία όπως όλα τα θηρία, και όταν καταλαβαίνει ότι έχει την υπεροχή, λύνει τις διαφορές του με τη βία, το γεγονός αυτό δε σου δίνει το λογικό δικαίωμα να περιμένεις ότι θα επαναλαμβάνεται επ’ άπειρον’». [Έκφραση-Έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 30). Αθήνα: ΟΕΔΒ].

[Το ερώτημα που ζητά απάντηση είναι: «Η βία θα εξακολουθήσει να χρησιμοποιείται ως μέσο επίλυσης των διαφορών ή θα εκλείψει;» Το ερώτημα είναι ολικής άγνοιας, επιδέχεται ως απάντηση το Ναι ή το Όχι και, επομένως, επιβάλλει τη χρήση της τεχνικής Ναι μεν-Αλλά. Έτσι, η απάντηση μπορεί να πάρει τη μορφή (η θέση μας είναι πως θα εξακολουθήσει να χρησιμοποιείται)].

Ενδεικτική απάντηση:

Η παραπάνω άποψη είναι πολύ αισιόδοξη και δε με βρίσκει σύμφωνο/η (θεματική πρόταση). Βέβαια, σήμερα υπάρχουν πολλοί παράγοντες που συμβάλλουν στην ηθικοποίηση του ανθρώπου ή του επιβάλλουν έναν τρόπο ενέργειας που δεν αντιστρατεύεται το κοινό συμφέρον. Τέτοιοι είναι η γενίκευση της παιδείας, που, όπως είναι γνωστό, εξημερώνει τον άνθρωπο, και η ενεργοποίηση των διεθνών οργανισμών, όπως ο ΟΗΕ, που παρεμβαίνει δυναμικά και αποτρέπει τη χρήση βίας (Ναι μεν).Όμως οι παράγοντες αυτοί δεν είναι τόσο ισχυροί, ώστε να αλλάξουν τη φύση του ανθρώπου που φέρνει μέσα του στοιχεία του «ζώου» που εκδηλώνονται και ενεργοποιούνται, όταν βρεθούν οι κατάλληλες συνθήκες. Εξάλλου, τόσο οι μορφές της βίας όσο και τα αίτια που την προκαλούν είναι τόσο σύνθετα και ποικίλα, που κι αν μια μορφή εκλείψει, κάποια άλλη θα εξακολουθεί να υπάρχει (λεπτομέρειες) λλά. Φαίνεται, λοιπόν, πως η άποψη του συγγραφέα δεν ισχύει (Κατακλείδα).

10. Ασκήσεις σχετικές με την υποστήριξη ή την ανατροπή μιας θέσης

·        Να προβάλετε τα κατάλληλα αντεπιχειρήματα στην άποψη χ (τ. Γ΄ σ. 31, 33, 79)

·        Να ανασκευάσετε την άποψη χ (τ. Γ΄ σ. 175, 181, 277)

·        Να αναζητήσετε και να παρουσιάσετε τα αποδεικτικά στοιχεία του κειμένου (τ. Γ΄σ. 244)

·        Να γράψετε μια παράγραφο στην οποία να επιχειρηματολογείτε για κάποιο θέμα χ (τ. Γ΄ σ. 47)

·        Να αναπτύξετε μια παράγραφο με θεματική πρόταση χ (τ. Γ΄ σ. 130, 182)

·        Να υποστηρίξετε τον συγκερασμό των δύο αντίθετων απόψεων χ και ψ (τ. Γ΄ σ. 277)

·        Ποια είναι η θέση σας απέναντι σε μια γνώμη/άποψη (τ. Α΄ σ. 81)

·        Να αναπτύξετε σε παράγραφο μια θέση με τον τρόπο των παραδειγμάτων (τ. Β΄ σ. 64, 65) ή της διαίρεσης (τ. Β΄ σ. 131, 236) ή της σύγκρισης (τ. Β΄ σ. 131, 135).

Όλες αυτές οι ασκήσεις σχετίζονται πρώτα με τη δομή και την οργάνωση της παραγράφου και έπειτα με τους τρόπους ανάπτυξης της παραγράφου. Ως προς το πρώτο είναι γνωστό πως η παράγραφος αποτελείται από α) τη θεματική πρόταση, που περιέχει την κατευθυντήρια ιδέα, β) τα σχόλια ή τις λεπτομέρειες, που αναπτύσσουν τη θεματική πρόταση, και γ) την περίοδο κατακλείδα, που επαναλαμβάνει ως συμπέρασμα τη θεματική πρόταση και γι’ αυτό δεν είναι πάντα αναγκαία. Ως προς το δεύτερο μια παράγραφος μπορεί να αναπτυχθεί με πολλούς τρόπους, όπως είναι ο ορισμός, τα παραδείγματα, η αιτιολόγηση, η σχέση αιτίου-αποτελέσματος, η διαίρεση, η σύγκριση-αντίθεση, η αναλογία, ή χρήση κάποιου μοτίβου, ο συνδυασμός κάποιων από αυτούς τους τρόπους. Ας σημειωθεί, ακόμη, πως η θεματική πρόταση δείχνει κατά κανόνα και τον τρόπο με τον οποίο ταιριάζει να αναπτυχθεί αυτή στα σχόλια.

Παραδείγματα:

1. «Πολιτισμός είναι το σύνολο των επιτευγμάτων του ανθρώπου» (Με ορισμό).

2. «Οι νέοι δεν μπορούν να αντισταθούν στις επιδράσεις που δέχονται από έξω» (Με αιτιολόγηση)

3. «Η εργασία διώχνει τρία πράγματα από τη ζωή του ανθρώπου, τη φτώχεια, την πλήξη και την κακία» (Με αίτιο-αποτέλεσμα)

4. «Η διχόνοια είναι η κατάρα της ελληνικής φυλής» (Με παραδείγματα)

5. «Οι σημερινοί νέοι ζουν καλύτερα από ό,τι οι νέοι παλαιότερων εποχών» (Με σύγκριση-αντίθεση)

6. «Η υπερβολή στην κατανάλωση βλάπτει τον άνθρωπο σε όλους τους τομείς»

7. «Ο κριτικός είναι σαν τον ποιητή» (Με αναλογία)

8. «Η βία πρέπει να αποφεύγεται ως μέσον επίλυσης των διαφορών μεταξύ των λαών» (Με συνδυασμό: αιτιολόγησης ή αιτίου-αποτελέσματος και παραδειγμάτων).

Άσκηση 1η: «Οι νέοι δεν μπορούν να αντιδράσουν στις επιδράσεις που έρχονται από έξω». Να αναπτύξετε αυτή την ιδέα (θεματική πρόταση) με τον τρόπο της αιτιολόγησης.

Ενδεικτική απάντηση: Οι νέοι δεν μπορούν να αντιδράσουν στις επιδράσεις που έρχονται από έξω για πολλούς λόγους. Πρώτα πρώτα γιατί αυτοί είναι ανώριμοι, δε διαθέτουν κριτική ικανότητα και δέχονται ό,τι τους προσφέρεται χωρίς καμιά λογική επεξεργασία, έπειτα, γιατί αυτοί τα βρήκαν όλα έτοιμα από τους γονείς τους και δεν έχουν μάθει να αγωνίζονται και να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες της ζωής, και, τέλος, γιατί δε διαθέτουν ψυχοπνευματικά εφόδια και δεν είναι θωρακισμένοι απέναντι στα ευχάριστα μηνύματα που τους στέλνονται, που, όμως, πολλές φορές δεν είναι ωφέλιμα».

Άσκηση 2η: «Η διχόνοια είναι κατάρα της ελληνικής φυλής». Να αναπτύξετε (ή να αποδείξετε) τη θέση αυτή με τον τρόπο των παραδειγμάτων.

Ενδεικτική απάντηση:

Η διχόνοια είναι κατάρα της ελληνικής φυλής. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα από πολλά ιστορικά παραδείγματα. Στη διάρκεια του Τρωικού Πολέμου ‘τσακώθηκαν’ ο Αγαμέμνονας με τον Αχιλλέα με αποτέλεσμα να κινδυνεύσουν οι Έλληνες από τους Τρώες. Στη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου συγκρούστηκαν η Αθήνα με τη Σπάρτη και προξένησαν μεγάλες συμφορές στην Ελλάδα. Αργότερα, το 1824 έπεσαν σε διχόνοια οι πολιτικοί με τους στρατιωτικούς και κινδύνεψαν να χάσουν ό,τι είχαν κερδίσει μέχρι τότε με τον αγώνα τους. Το 1944, τέλος, μετά την απελευθέρωση από τους Γερμανούς οι Έλληνες περιέπεσαν σε έναν ολέθριο εμφύλιο πόλεμο που δημιούργησε μεγάλες καταστροφές στη χώρα μας. Όλα αυτά δείχνουν πως πράγματι η διχόνοια είναι κατάρα της ελληνικής φυλής».

Άσκηση 3η: Κάποιος υποστηρίζει πως η διαφήμιση ανεβάζει την τιμή των προϊόντων. Να υποστηρίξετε την αντίθετη άποψη σε μια παράγραφο.

[Η άσκηση δεν ορίζει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να αναπτυχθεί η παράγραφος. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αναπτυχθεί με τον τρόπο των παραδειγμάτων: «Η διαφήμιση επιτρέπει στα περιοδικά να χαμηλώνουν την τιμή του κόστους τους, ώστε ο καταναλωτής να ωφελείται οικονομικά. Πράγματι, μια πρόσφατη έρευνα της Γραμματείας Τύπου και Πληροφοριών απέδειξε ότι ένα περιοδικό πουλήθηκε 10 ευρώ, ενώ χωρίς τα χρήματα από τις διαφημιστικές αγγελίες θα έπρεπε να κοστίζει πάνω από 15 ευρώ». Εμείς μπορούμε να επιλέξουμε τον τρόπο αιτίου-αποτελέσματος. Στην εφημ. «Το Βήμα» (15-12- 1985) δημοσιεύτηκε μια συζήτηση με θέμα: Διαφήμιση: κατάρα ή ευλογία; Ένας από τους συζητητές αντιμετώπισε το θέμα ως εξής:

«Ας έρθουμε όμως στο θέμα της επιβάρυνσης που, όπως λέγεται, προκαλεί η διαφήμιση στα καταναλωτικά αγαθά (1). Πράγματι υπάρχει αυτή η κατηγορία, αλλά δεν είναι τεκμηριωμένη (2). Κατ’ αρχήν η διαφήμιση είναι απαραίτητη, όταν υπάρχει μαζική παραγωγή (3). Μ’ άλλα λόγια, η διαφήμιση είναι ένας μηχανισμός μαζικής πληροφόρησης που στόχο έχει να προκαλέσει τη μαζική ζήτηση, η οποία επιτρέπει τη μαζική παραγωγή. Η μαζική, όμως, παραγωγή είναι ο μόνος τρόπος να έχουμε φθηνά προϊόντα (4). Κατά συνέπεια, η διαφήμιση πετυχαίνει ακριβώς το αντίθετο. Ωθεί προς χαμηλό κόστος, διασφαλίζοντας μαζικές αγορές (5)».

Είναι φανερή η οργάνωση της παραγράφου. Ο ομιλητής:

α΄ Θέτει το πρόβλημα (1)

β΄ Αναφέρεται στην αντίθετη άποψη και τη μειώνει με γενικό τρόπο (2)

γ΄ Δείχνει την αναγκαιότητα τη διαφήμισης με μια φράση που οδηγεί στο κύριο μέρος τη σκέψης του (3)

δ΄ Εκθέτει την απόδειξή του με μια σειρά από συλλογισμούς:

Διαφήμιση> μαζική πληροφόρηση> μαζική ζήτηση> μαζική παραγωγή> μείωση του κόστους> μείωση τιμής (4)

ε΄ Θέτει το συμπέρασμά του (5).

Άσκηση 4η: Κάποιοι υποστηρίζουν πως τα κίνητρα που δίνονται στο σχολείο βλάπτουν τους μαθητές, ενώ άλλοι υποστηρίζουν πως αυτά βοηθούν την πνευματική τους ανάπτυξη. Να γράψετε μια παράγραφο που να περιέχει συγκερασμό των δύο θέσεων.

Ενδεικτική απάντηση:

Τα κίνητρα που δίνονται στο σχολείο, όπως είναι τα βραβεία, τα αριστεία, οι έπαινοι, μπορούν να βλάψουν τους μαθητές, γιατί μπορούν να γεννήσουν σε αυτούς το πνεύμα του αθέμιτου ανταγωνισμού, το πνεύμα του υπολογισμού και του ατομικισμού. Μπορούν όμως και να βοηθήσουν στην πρόοδό τους, γιατί μπορούν να εδραιώσουν το πνεύμα της δικαιοσύνης και της αξιοκρατίας, αλλά και να καλλιεργήσουν την ευγενική άμιλλα μεταξύ των μαθητών και να τους κάνουν να προσπαθούν περισσότερο. Το αποτέλεσμα των κινήτρων εξαρτάται από τον χαρακτήρα του κάθε μαθητή, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο αυτά δίνονται».

11. Ασκήσεις σχετικές με τη γραφή μιας παραγράφου με χρήση ειδικού λεξιλογίου

·        Να γράψετε μια παράγραφο ή ένα κείμενο για το θέμα χ (τ. Β΄ σ. 130)

·        Να γράψετε μια παράγραφο χρησιμοποιώντας και τις λέξεις χ, ψ, ω κλπ. (τ. Α΄ σ. 175, 223, τ. Β΄ σ. 55, 81, 178, 204, 220, τ. Γ΄ σ. 47)

·        Να γράψετε μια παράγραφο για θέμα χ αξιοποιώντας το κατάλληλο ειδικό λεξιλόγιο (τ. Β΄, σ. 219)

Για να αντιμετωπίσει κανείς τις απαιτήσεις παρόμοιων ασκήσεων πρέπει φυσικά να αξιοποιήσει ό τι γνωρίζει για τα δομικά στοιχεία και τους τρόπους ανάπτυξης μιας παραγράφου, αλλά και να γνωρίζει τι σημαίνει ‘ειδικό λεξιλόγιο’. Οι ειδικές γλώσσες διδάσκονται αναλυτικά στην Α΄ τάξη του Λυκείου [Έκφραση-Έκθεση, 2005, τ. Α΄(σ. 60 κ.ε.). Αθήνα: ΟΕΔΒ]. Από όσα περιέχονται στα σχολικά βιβλία μαθαίνουμε πως κάθε επιστήμη χρησιμοποιεί ένα ειδικό λεξιλόγιο και κάθε κοινωνική τάξη ή κάθε επαγγελματίας χρησιμοποιεί κάποιες χαρακτηριστικές λέξεις που μαρτυρούν την κοινωνική τάξη στην οποία ανήκει ή το επάγγελμά του. Παρόμοια, κάθε θέμα έχει το δικό του ειδικό λεξιλόγιο που πρέπει να χρησιμοποιήσει κανείς στην ανάπτυξή του. Αυτό μάλιστα δείχνει πόσο κάποιος κατέχει το θέμα που πραγματεύεται. Έτσι, δεν μπορεί να αναπτύξει κανείς ένα θέμα σχετικό με τη «μόλυνση του περιβάλλοντος» χωρίς να χρησιμοποιήσει λέξεις όπως λύματα, διοξείδιο του άνθρακα, νέφος, τρύπα του όζοντος, φαινόμενο του θερμοκηπίου κλπ. και δεν μπορεί να γράψει πειστικά για τη γλώσσα χωρίς να χρησιμοποιήσει ειδικές λέξεις όπως λέξη, πρόταση, περίοδος, παράγραφος, μορφολογία, σύνταξη, γραμματική κλπ.

          Είναι γνωστό πως στα γλωσσικά σχολικά βιβλία, ιδιαίτερα του Γυμνασίου, υπάρχουν πίνακες με ειδικό για κάθε θέμα λεξιλόγιο που μπορεί να αξιοποιήσει ο μαθητής στην παραγωγή κειμένου. Στο βιβλίο Έκφραση- Έκθεση της Β΄ Λυκείου [2005, τ. Β΄(σ. 205 και 219)] υπάρχουν ανάλογοι πίνακες. Όπως βλέπουμε, οι παραπάνω ασκήσεις είναι δυνατό να ζητούν τη σύνταξη μιας παραγράφου με αξιοποίηση συγκεκριμένων λέξεων αλλά και σύνταξη μιας παραγράφου με χρήση ειδικών λέξεων που δεν δίνονται, πράγμα που είναι πιο δύσκολο.

Άσκηση 1η: Να συντάξετε μια παράγραφο 6-8 γραμμών χρησιμοποιώντας και τις παρακάτω λέξεις: κοινωνία, γλώσσα, κυρίαρχος, γλωσσική αλλοτρίωση.

Ενδεικτική απάντηση:

Κάθε κοινωνία έχει τη δική της γλώσσα. Έτσι οι κυρίαρχες κοινωνίες έχουν και κυρίαρχες γλώσσες, ενώ οι αδύνατες κοινωνίες έχουν αδύνατες γλώσσες. Η ανάμειξη των κοινωνιών θα οδηγήσει σε μια σκληρή σύγκρουση που θα επηρεάσει αρνητικά τις αδύνατες γλώσσες. Και αυτό, χωρίς να το καταλάβουμε, μπορεί να οδηγήσει στη γλωσσική αλλοτρίωση πολλών ανθρώπων.

         

Είναι φανερό πως η παράγραφος πρέπει να έχει συνοχή και συνεκτικότητα. Πολλές φορές από ένα πλήθος λέξεων που δίνονται ζητείται να χρησιμοποιήσουμε όσες μπορούμε από αυτές.

Άσκηση 2η: Να δείξετε σε μια παράγραφο πως ο Τύπος δεν λειτουργεί πάντα σε καθεστώς ελευθερίας χρησιμοποιώντας όσο το δυνατό περισσότερες ειδικές λέξεις.

[Η θεματική πρόταση μπορεί να αναπτυχθεί με αιτιολόγηση και με παραδείγματα (γιατί και από πού φαίνεται ότι ισχύει η κατευθυντήρια θεματική πρόταση;)]

Ενδεικτική απάντηση:

Ο Τύπος δεν λειτουργεί πάντα σε καθεστώς ελευθερίας. Κατά καιρούς και κατά χώρες επιβάλλονται φραγμοί μεγαλύτεροι ή μικρότεροι στην ελευθεροτυπία και η λογοκρισία είτε σε ειρήνη είτε σε πόλεμο δημιουργεί έναν ασφυκτικό κλοιό στην έκφραση της ελεύθερης γνώμης. Έτσι, συχνά ο Τύπος, ιδίως στα δικτατορικά καθεστώτα, ούτε το φρόνημα του λαού εκφράζει ούτε όλες τις ειδήσεις παρουσιάζει, ούτε τις εκθέτει, όπως πραγματικά έχουν…...

12. Ασκήσεις σχετικές με την αξιολόγηση συλλογισμού

·        Αξιολογήστε τα συλλογιστικά σχήματα χ, ψ, ω ως προς την εγκυρότητα, την αλήθεια και την ορθότητά τους (τ. Γ΄, σ. 17, 79)

·        Αξιολογήστε την πειστικότητα (ή την ορθότητα) των συλλογισμών χ, ψ, ω .

Για να ανταποκριθεί κανείς στις απαιτήσεις παρόμοιων ασκήσεων, πρέπει να γνωρίζουν τι σημαίνει ‘εγκυρότητα’, ‘αλήθεια’ και ‘ορθότητα’. Αυτά διδάσκονται στην Γ΄ τάξη του Λυκείου [Έκφραση-έκθεση, 2001, τ. Γ΄ (σ. 17). Αθήνα: ΟΕΔΒ]. Σύμφωνα με τα σχολικά βιβλία:

·     Εγκυρότητα είναι η συμφωνία του συλλογισμού με τους κανόνες που προβλέπονται από τη λογική, π. χ., ότι το συμπέρασμα στηρίζεται σε δυο προτάσεις-προκείμενες ή ότι ένας συλλογισμός περιέχει τρεις όρους ή ότι ο μέσος όρος δεν επαναλαμβάνεται στο συμπέρασμα.

·     Αλήθεια είναι η αντιστοιχία των προκειμένων με την πραγματικότητα

·     Ορθότητα ενός συλλογισμού είναι ο συνδυασμός της εγκυρότητας και της αλήθειας.

Μπορεί ένας συλλογισμός να είναι έγκυρος, αλλά να μην είναι αληθής, πράγμα που σημαίνει πως δεν είναι ορθός. Μπορεί να είναι τυπικά σωστός αλλά ουσιαστικά λανθασμένος, δηλ. να καταλήγει σε μη αποδεκτό συμπέρασμα. Βέβαια, οι συλλογισμοί δεν είναι πάντα φανεροί, αλλά υπολανθάνουν σε αυτά που λέγονται. Για την αξιολόγηση της ορθότητάς τους καλό είναι να τους δίνουμε την τυπική τους μορφή και να σχολιάζουμε τις προκείμενες.

Άσκηση: Να σχολιάσετε την ορθότητα (ή την πειστικότητα) του συλλογισμού: «Οι νέοι είναι φιλάνθρωποι, γιατί δε γνώρισαν την αδικία».

Για να σχολιάσουμε τον συλλογισμό αυτό καλό είναι να του δώσουμε την τυπική του μορφή:

·        Όποιος δε γνώρισε την αδικία είναι φιλάνθρωπος(αξίωμα)

·        Οι νέοι δεν γνώρισαν την αδικία

 

·        Άρα, οι νέοι είναι φιλάνθρωποι

 

 

 

Και οι δύο προκείμενες φαίνονται σαν γνώμες που θέλουν απόδειξη. Μπορούμε, λοιπόν, να πούμε πως ο συλλογισμός είναι έγκυρος, αλλά δεν είναι αληθής. Επομένως, δεν είναι ορθός.

Άσκηση: Να σχολιάσετε τον παρακάτω συλλογισμό:

·        Το νερό ξεδιψά

·        Η θάλασσα είναι νερό

·        Άρα, η θάλασσα ξεδιψά.

Ενδεικτική απάντηση:

Αυτός ο συλλογισμός είναι έγκυρος, δηλαδή ακολουθεί τους κανόνες της λογικής σύμφωνα με τους οποίους το συμπέρασμα απορρέει από τις δυο προκείμενες, αλλά δεν είναι αληθής, γιατί δεν ξεδιψά κάθε νερό, αλλά μόνο το γλυκό, και η θάλασσα δεν είναι γλυκό νερό, αλλά αλμυρό. Επομένως, το συμπέρασμα δεν είναι ορθό» (επαγωγική ανάπτυξη).

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ

4. Ο συγγραφέας παρεμβάλλει στο κείμενό του διάφορα παραδείγματα. Να τα επισημάνετε και να προσδιορίσετε τη λειτουργία τους (Γ΄ σ. 136) 3. Σε τι χρησιμεύει η χρήση παραδειγμάτων; (Β΄σ. 66)

6. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί μια παρομοίωση. Να βρείτε τα δυο μέλη της. Ποιος ο ρόλος της; (Γ΄ σ. 154) Ή ο συγγραφέας χρησιμοποιεί μια σύγκριση. Να επισημάνετε τους πόλους της (Γ΄ σ. 175)


Έκθεση

Συγγραφέας: Δρ. Φιλολογίας Αθανάσιος Φραγκούλης   http://athanasiosfragkoulis.blogspot.gr
Προγραμματισμός και σχεδιασμός web: Ανδρέας Τάσσος

  • Εάν η εφαρμογή δεν ανταποκρίνεται ή βγάλει μήνυμα λάθους πατήστε το πλήκτρο F5 ( ανανέωση ).
  • Για να εκμεταλλευτείτε όλη την οθόνη και να μπείτε σε κατάσταση πλήρους οθόνης (ή για να βγείτε) πατήστε το πλήκτρο F11.
  • Μπορείτε να μεγαλώσετε ( ζουμ ) την εφαρμογή με "ctrl και +" και να τη μικρύνετε με "ctrl και -"

Ιστοσελίδα: www.lexigram.gr | e-mail: info@lexigram.gr | τηλέφωνα: +30 210 6458183

© 1998 - 2012 LexiGram



Σειριακός :


Είστε ο χρήστης :

Στη δοκιμαστική έκδοση βλέπετε μόνο την πρώτη "Οθόνη" του κάθε κεφαλαίου. Στην πλήρη έκδοση βλέπετε όλη την ύλη

Την πλήρη έκδοση την αγοράζετε πατώντας εδώ.